Logo PF-L Przegląd Filozoficzno-Literacki
| o nas | kontakt | zamiast manifestu |
Strona główna
Spisy treści
Dla autorów
Adresy w sieci
Mapa witryny
International Forum of Electronic Publications
Abstracts Drukuj Email

Andrzej Walicki


Two Portraits


In his text, which is a comment to Iwan Turgieniew's essays Hamlet and Don Kichote, Andrzej Walicki wants to answer the question about timelessness and actuality of the typology, included in it. Opposition „Hamlet and Don Kichot" is a sign of a basic law of existence - the struggle between egoism and altruism. However, Andrzej Walicki sees that Turgieniew's hamletism is not a weakness, it's more a thought individualization consequence. In the other hand, in donkichotism we can see one-sidedness, dogmatism and poor personality. Andrzej Walicki is presenting the matter against a background of Russian „Great Reforms" time. He shows also it's usage, especially by Isaiah Berlin in the XXth century.


Janusz Tazbir


Assimilation in Polish Republic: from Voluntariness to Constraint


In this article, which refers to Andrzej Walicki's reflexions and completes them, the main issue is the subject of assimilation processes in the Republic, especially those from the Enlightment period. They proceeded according to their own historic dynamics from the phase of voluntariness to constraint. The author objects to the ideal vision of Polish Enlightment. Tazbir points out that, as the ideal of the counter-reformation fighters was the countrywide unity of faith, the ideal of Enlightment fighters was essentially assimilative the unity of language in the whole territory. The author pays attention to the fact, that ethnic differences was for a very long time regarded as so insignifficant, that they were not even taken into consideration while discussing the reasons of Partitions and the country's collapse.


Ryszard Panasiuk


Marxism: Historically Tested Ideal of Liberty


The presence of Marxism in Andrzej Walicki's research is of triple character: 1. Methodological inspiration in the analysis of philosophical and social thought. 2. Analysis of that doctrine's function in the historic and ideological context of the epoch. 3. General critique of the Marxist project of liberating mankind from all forms of oppression known in history, and building a society of happiness from the point of view of a historian and analyst of ideas. 


Zbigniew Kuderowicz


The Conception of Freedom in the Writing of Andrzej Walicki


Andrzej Walicki criticizes of the conception of freedom as a recognition of a historical necessity. He is the critic of the conception of Karl Marx about general freedom of humanity, possible in the communist society. A. Walicki is inspired critical by the theory of Sir Isaiah Berlin (1907-1996). The positive freedom he define as reasonable self-determination. The condition of the freedom is a pluralism of values and principle of tolerance in culture and society. He dispraise "an error of liberalism", which reduce a freedom to an economical freedom.


Aleksandra Jasińska-Kania


Nations and Nationalism in the XX Century


The author traces transformations of the national idea between the XIX century, when it connected to the processes of industrialization and the modernization of social relations, and the XX century, when its continuation was cast in the setting of globalization and the emergence of a new, planetary system. The author focuses attention on the conflicts generated by national and ethnic bases of social integration, by the absence of an overlap between territorial state and national community, as well as between the progressive globalization of inter-human dependence and the rise of nationalist sentiments. The last part of the study is dedicated to the hopes associated with the project of the European Union, their prospects, and the conceivable alternatives to the national principle of social integration. The study is grounded in the comparative research of the dynamics of national conflicts after the Second World War. 


Andrzej Mencwel


The Philosophy of History of Philosophy


Andrzej Mencwel is arguing with the thesis about twofold interpretations of the past: by a historian (to whom the texts are ready and closed) and by a literature critic (to whom they are open statements). According to Andrzej Walicki's The Slavophile Controversy. History of a Conservative Utopia in Nineteenth-Century Russian Thought and his own philosophical experience he notices, that there is a possible agreement between two ways of understanding texts. Discussed material in both Walicki's book and Mencwel's text are political and identity problems of the society of Russia in XIXth century - a conflict between particular conservatism, utopianism and liberalism, that is: between slavonophils and occidentalists; and also the appearance of capitalism in the field of these two approaches. It entails many anthropological consequences - a conflict between individual autonomy and integrity of community, between concrete and abstract, between quality and quantity. Walicki finds in these texts some life-style problems, hidden as „counterproblems". He actualizes problems, which are thought to be closed. His narration is „maximally objectivised". He's looking for a way to synthesize these former descibed disputes. As is Mencwel writing - „here the historian of ideas and literature critic, who are looking for some model of understanding texts, are coming together in an almost complete way".


Małgorzata Szpakowska


Brzozowski and We


Andrzej Walicki's book Stanislaw Brzozowski - the way of thoughts is the monographic compilation of author's of Legends of Young Poland philosophy. I frame this philosophy in four stages, which are: modernistic understanding of "uncompromising individualism", "philosophy of actions", Marxist "philosophy of work" and the period when work was understood as moral duty. Walicki describes internal dynamism of each stage; as it seems, for under-the-skin mechanism ruling Brzozowski's though he takes leaving nihilism and looking for the way of ultra-individual value rooting, all the time in opposition to naturalistic determinism (hence trying to reinterpret historical materialism). Walicki writes a lot about Brzozowski's opinion about the social importance of intelligence; clearly aware that not only about Brzozowski he writes.


Marek Styczyński


Walicki, Kołakowski and Russian Philosophy 


This short paper is to introduce the book in which I will examine Russian, and Soviet philosophy as well as Andrzej Walicki's political views through the thoughts of Leszek Kołakowski in his book Presence of Myth. Russian philosophy differs to some extent from its elder western cousin so my intent is not only to highlight this difference but also to suggest an interpretative tool for understanding this phenomenon.


Paweł Kozłowski


Suppressed Echo


The paper concerns the about reception of Andrzej Walicki thoughts. The article puts aside the important, classic historical works, but deals with ones that are directly related to present times. It lists sources of their reception with suppressed response. They indicate uniqueness and importance of Andrzej Walicki's achievements.


Jan Krasicki


Andrzej Walicki, Norwid and the Polish Question


The article is an attempt to locate the intellectual investigations of Andrzej Walicki in the context of the Polish romantic tradition in general, and the work and philosophical speculations of Polish poet Cyprian Kamil Norwid in particular. The intellectual kinship between the two results from their preference for the culture of logos over the culture of ethnos as well as the privilege given to personalism rather than ethnocentrism. The author stresses the positive potential present in their seeing national community as solidarity of consciences and human beings, and not as something reducible to national mythologies and ethnocentric limitations. As far as the "Polish question" is concerned, such a perspective lends itself to moments of dismantling national mythologies and trying to overcome them by way of the "freedom-progress in person" (Norwid).


Grzegorz Przebinda 


Andrzej Walicki's Catholic Themes


The article is about Andrzej Walicki's book entitled Russia, Catholicism, and the Polish Cause, published in the year 2002, and regarding the problem of the presence of Catholicism in Russian political reality and thought in the XIX and XX centuries. The author defends the thesis of an European Russia, explicite expresses sympathy towards the "ecumenical bringing together of nations and cultures" in the XXI century, and discards Samuel Huntington's theory of the "inevitable clash of civilizations". To establish a proper contrast, he submits to the ecumenical-Slavic thought of John Paul II: "I think, writes Walicki, that John Paul II represents a completely new approach. He reminds us that the separate traditions of Western and Eastern Christianity get together in a ‘single vast tradition of a universal Church' (Salvorum Apostoli, VII). In the same sense, he opposes to the isolation of Russia, does not easily agree to separate her of Europe and, what is more, to take advantage of the internal divisions of Christianity to do so. On the contrary - he sketches a vision of an integral Europe, stemming from two traditions of Christianity, the Latin and the Eastern, breathing with two lungs - the Roman-Germanic and the Greek-Slavic".


Michał Bohun


Two Concepts of Conservatism

An Essay on Utilities of the Russian Thought Studies


An Essay in honor of Professor Andrzej Walicki is the attempt to show the usefulness of history of Russian thought to research on fundamental categories of our thinking about history and politics. The aim of this work is to present a possible understanding of the conservative idea. This has been illustrated by views of two outstanding representatives of the Russian conservative thought of the 19th century, Konstantin Leontyev and Konstantin Pobedonostsev. 


Andrzej Kołakowski


Better Fearful Ending than Fear with no Ending!??


The author of the work recalls his participation in a discussion provoked in 1984 by Andrzej Walicki's article, published in an emigration magazine "Aneks", continued in 1985 on pages of "Vacat", which was being issued in the country as underground press. The Walicki's article and the discussion about it concerned the analysis and judgment of the then political situation in Poland. The author sympathizes with Walicki's diagnosis, that authorities/opposition dichotomy does not reflect the Poles' state of social awareness, while the program of action based on "all or nothing", "independence or death" puts us face to face with a false choice. He also points out that the main problem of Polish thought and culture (ignored by Walicki and his polemicists) is our self-determination in the relation to Russia.


Ryszard Sitek


Andrzej Walicki and the Turning Point in Research on the History of Polish Philosophy


The historiography of Polish philosophy does not have a long tradition as standalone academic discipline. Its rapid growth, both institutional and substantive, came after World War II. The intellectual background of this dynamic research on vernacular philosophical tradition was molded after 1956 by the process of decomposition of Marxism as well as the communist system. The 70s were undoubtedly the golden years of study on the subject and the one who made a great effort to initiate, organize and coordinate it in Poland was Andrzej Walicki. He was also an author of the program which brought paradigmatically new viewpoint on the methodology of research on Polish philosophical tradition. The material novum of what he put forward was to consider philosophy not only as a form of knowledge but also - or even most of all - as a form of consciousness, a significant part of Polish national culture. This spin on the subject of the history of Polish philosophy brought further methodological implications. 

The proposal of methodology, which can be found in concreto in a dozen of Walicki's works promoting Polish thought abroad, has become an important component of the methodological consciousness of most of the researchers working on the issue. 40 years after being put out, it is well-known and accepted which is an incontestable success.


Janusz Dobieszewski


In a Matter of Andrzej Walicki's Lack of Religious-Metaphysical Sensitivity


In this paper, I try to verify a common view about Andrzej Walicki's concerning his apparent lack of religious-metaphysical sensitivity, his putatively reductionist treatment of religious sphere, of biased treatment of religious issues as crypto-problems that dissolve into history and dialectics of ideas. I juxtapose religiousness with religious sensitivity, and while Walicki's work abstracts from the first, I argue that the latter is of great importance to him. As far as Walicki indeed seems not to value the religious trends in slavophilistic thought (finding nevertheless an ally in a personality as "religious" as Vladimir Soloviev), he focuses his attention on it, while referring to Polish messianism, especially to Mickiewicz and Cieszkowski, what afterward lets him to insightfully focus on Russian philosophy of religion and to suggest chances for a synthesis of liberalism and Christianity today, which would be beneficial for both.


Bronisław Baczko


Good News about Termidor

Henri Meister Visits Paris


The paper is about a man of letters - Henri Meister - who visits Paris in 1795 and describes the city in his book. He's showing a picture of the post-revolutionary France (of the so-called termidorian period). This picture is torn: sometimes full of grief, other times in bright colors - faith in the revival of life and even in continuity. The picture of Paris, like a lens of changes, allows to see (often in a symbolic way) their particular character. Maister, as a conservative and order-loving man, tries to find something dear to him, even in the revolt and revolution terror. He does it not to fall into pessimism and numbness. That's why he recalls the national character of the French people, which is a stable point, even during the times of dramatic historical changes. "Meister hates revolution, however he's full of admiration for revolutionary army's victories", he's describing the everyday life of Paris, praising the clerk's efficiency. He's also glad that the cultural life hasn't faded (despite incoherence of some of its products with the policy of equality) and in the theaters, pre-revolutionary French plays are still being shown. The French people remained French, Paris doesn't look that bad. The nation (thanks to flexibility, optimism and ability to forget) is full of smart, joyful energy, operative in every political situation and every historical event. It creates a dynamic, airy construction - something very similar to the pre-revolutionary salons. These salons are described in the last and very long chapter, in which Meister expressed his feeling of loss. 


Zbigniew Ogonowski 


Moral Values in the Socynians' Philosophical-Religious System


The author of the article begins with showing one of the fundamental socynians ideas, according to which a human can make its moral choices in an absolute free way. Moral values are of absolute and spontaneous character. Next the view of Socyn himself is being considered. According to Socyn, every man can distinguish between good and evil, and God appreciates righteousness, even when the righteous person do not worship Him. We all have some kind of inner voice, natural morality. Socyn also explains how to reconcile the concept of virtue with the concept of disinterestedness. He draws a conclusion, that love to the virtue and desire to personify Jesus' moral principles are what pushes people into realisation of evangelical truths. Motive of reward appears only to strenghten one's fate, after he began his jurney through the righteous path. The author also presents the attitude of Socyn's student - Jan Crell. Jan Crell compares ancients teachings about virtue with the Christian ones. He advances a thesis, that a not completely perfect virtue of more men is better than a perfect virtue of few. In the end, there is a comparison of two opposite ideas of God. According to socynians, God's power over the mortals has some clear limit and God himself is an absolute ruler, but also a law-abiding and completely countable one.


Janusz Maciejewski


Ethnicity or principium 

About the Changes of the Canon of Being Polish in the XIXth and XXth Centuries


In his essay Janusz Maciejewski presents changes, which appeared in canons of Poland and being a Pole in the XIXth century and the considerable part of the XXth century. He is discussing four most important meaning of these terms, which exist since XIXth century. The author also brings the subject of language and religion as a significant elements in the process of formation of the Polish nation. He devotes much attention to nation-consciousness formation in the particular classes of society. He's analyzing the significance and actions of national and assimilation movements, as well as the position and situation of Polish Jews. In conclusion he notices, that the multi-culturality and multi-ethnicality were very important for the canon of being Polish.


Wiktoria Śliwowska


Ivan Gagarin in the Light of Unknown Materials from the III Section of His Imperial Majesty's Own Chancellery and Personal Correspondence


The author's purpose is to acquaint the reader with Ivan Gagarin's (1814-1882) figure, Russian thinker, authority on poetry an art, erudite, excellent investigator of Catholicism's history in Russia, editor and commentator. She presents an accurate biography of Gagarin, and describes the road full of destiny's contrarieties, through which he had to walk, being a catholic convert and propagator in an ill-willed-towards-that-faith Russia. She also points out any confusion in his biography, and recounts the opinions of Gagarin's critiques and allies concerning his widely understood work on behalf of the development of culture, literature and science - not only Russia's. She remarks his part in the formation process of Russian intellectual consciousness, and writes about his enormous contribution to the creation of Slavic tradition. 

Gagarin's mental and social activity was focused on religious, cultural, scientific and literary subjects. He dedicated a lot of his time and efforts in his works to the socio-economical situation of contemporary to him Russia, grasping the necessity of introducing changes in the social and economical systems. Gagarin criticized Russian people's feudal policy of profit and predicted the arrival of revolutionary movements.

In the author's opinion, one of the most important tasks is to precisely prepare Ivan Gagarin's biography, bibliography and complete works.


Tadeusz Kowalik


The Polish Transformation and the Liberal Currents


Public opinion has been for long nursed on stories of Polish economic success. It is true that for the last fifteen years, the average annual rate of growth of GDP was quite high. The inflation rate fell from several hundreds of percent in the early 1990s to the EU level. Nevertheless, it is indisputable that these successes were accompanied by a series of negative phenomena which emerged with greater intensity in Poland than in any other country in Central Europe and in the European Union.

In eyes of comparative economics, the most important features of the present Polish socio-economic order are the following ones. Massive and permanent unemployment. According to ILO criteria, only slightly above half of working age population is employed. Widespread and growing poverty. In 2005, the number of people living below existence minimum was almost three times higher than in 1996, while GDP has grown more than one third! There are a lot of homeless people and undernourished or even hungry children, what even the conservatives call a great political scandal. Large and growing disparities of wages and incomes bringing a danger of an oligarchic democracy. Nineteenth century working conditions in the private sector. Annihilation of trade unions, virtually non-existent in the private sector with a clear tendency towards their complete disappearance. The crisis in the welfare state the erosion of which is more acute than in the other Central European states. The privatization practice contradicted distributive justice requirements.

This socio-economic order is by and large a result of conservative, neo-liberal policy, which in Poland is wrongly treated as identical with liberalism as such. This paper brings an attempt to vindicate other currents of liberalism, particularly those open to full employment, social security, democratic ownership, equality and distributive justice.


Juliusz Domański


Erasmianism and Reformation in Poland


During the 16th century, the reception of the thought of Erasmus in Poland underwent a serious transformation. Especially his religious views, which had been originally very moderate, changed into unambiguously radical opinions of the Polish Brethren. This article attempts to characterize both these sides on the basis of Szymon Budny's attitude to the Bible. This nontrinitarian, who was acting in the second half of the 16th century, used Erasmus's analysis of  the  Scripture in preparing his extremely critical translation of it. However, conclusions which he drew from this analysis differed widely from the original views of Erasmus.

In the concluding part of the article, author points out that the described differences between religious thought of Erasmus and of the Polish Brethren were partly a result of a general tendency to treat the Bible more like the go-between than like the Incarnation.


Barbara Szacka


Memory and Identity

Contribution to the Issue of Fashions in the Social Sciences


The main thesis says that the wave of interest in the collective memory which has been growing from the end of the 20th century is focused on the relationship between that memory and collective identity, at the same time neglecting the question of that relationship mechanisms. Asking certain questions while neglecting others is recognized as an example of a fashion in the social sciences. The author addresses the questions why ideas of what happened in the past affects one's sense of relationship with a group and perception of oneself as its member. Suggests three modes of the memory of the past impact on the collective identity: first, through developing awareness of common existence in time; second, as a tool for communication of common values and behavioural patterns (historical figures and events are transformed into their symbols); third, as a common language made of those symbols which becomes one of the group's characteristics and ability to use it makes an individual a rightful member of the group aware of his or her distinction from those, who do not know it.


Lech Szczucki


Dudith and Beza

A Difficult Acquaintance


Lech Szczucki briefly describes the relationship between Hungarian nobleman András Dudith (Andrzej Dudycz), the protagonist of this article, and French theologian, reformer, and Calvin's continuator Theodore Beza. It starts in the year 1566, because of the greetings sent to the Frenchman on behalf of the Hungarian. The following years bring Dudith's (a former bishop) departure from Christian faith. His religious convictions become indefinite; he carefully wages between different confessions: he "flirts" with Calvinism, takes an interest in antitrinitarianism, and even defends it - he nonetheless does not turn away from Roman-Catholic Church, respecting and recognizing its advantages. Szczucki describes a person bewildered by doubts, who starts corresponding with the aforementioned leader of Geneva's reformers. In the beginning the former bishop is polite (1568), later though he criticizes Protestantism (1570-1571), among other things for an excessive attachment to church's traditions. The author reminds us of Dudith's liberal treatment of faith-related matters and his opposition towards the teachings about the Holy Trinity (at the same time having some reservations concerning Church's organization of antitrinitarianism). Two essential events - the bestowment of the Crown of Transylvania (Siedmiogród) on Catholic King Stephen Báthory (Stefan Batory) and the death of Sigismund Augustus (Zygmunt August) - cause a break in the polemic by correspondence between our main characters; Dudith gets involved in politics. In 1577, after the former silence to some letters from Theodore Beza, the Hungarian writes him again, opening this relationship's next chapter. Dudith wants to avoid disputes. Although raising controversies, for example by praising the Jesuits, he strives for a clear, close intimacy with Beza (as with other reformers). As Szczucki remarks, he wants to be credible towards the Czech Brethren (Bracia Czescy) while in a trip to Moravia. This sixteenth century correspondence story ends without a change in the beliefs of any of the parties involved. Only Dudith, in a letter to a certain friend from the year 1583, laments that "[...] the discussions pro et contra in order to exercise the mind nevertheless harmed him, they smeared him with a stain, which he later hardly washed".


Edward M. Swiderski 


Was Brzozowski a „Constructionist"?

An Attempt to a Contemporary View on „the Philosophy of Work" by Stanisław Brzozowski


Brzozowski made several attempts to articulate his ‘philosophy of work'. A narrowly conceptual approach to his conception shows it to be a curious mix of realist and anti-realist notions concerning action (inspired by a number of intellectual currents of his time, not least of all Marxian theory). To resolve some of the tensions I suggest that Brzozowski can be read in the spirit of Nelson Goodman's nominalist constructionalism - worldmaking. On this account, work turns out to be equivalent to the constitution of forms of symbolizing. That Brzozowski was not entirely consistent in his views can be explained in part by his ‘humanism', that is, his commitment to the idea that human beings have the task of creating a meaningful world, in this way ensuring the presence of value. 


Karol Sauerland


Günther Anders' Work in the Context of Hannah Arendt's, Walter Benjamin's and Martin Heidegger's Reflection


The author presents Günther Anders' social, conceptual and philosophical relationships with Hannah Arendt, Walter Benjamin and Martin Heidegger. In spite of their liberal ideas, all of them are conservative in their concern about the future of mankind related with the tragic events of the XX century, the development of technology and the change in society's mentality. Anders, among other things, dedicated himself to the analysis of the tragedy of Chernobyl, the atomic and H-bombs, and the inevitable end of the world related with them. Arendt is the most optimistic about the future among them. In opposition to Heidegger's "being-towards-death" and Ander's conception of the end of mankind, she professes a philosophy of life, birth and hope. It is however impossible not to recognize that mankind is capable of such things as the Holocaust, the murder of the Soviets, bloody revolutions or the use of the atomic bomb, all of which gives room for concern regarding the future of mankind's activities.


Bohdan Chwedeńczuk


Plato or Machiavelli

What the State Is Good for?


We can represent political systems in the form of a continuum. At the extreme positions, we do have a regime of the common good (baptized here as altruistic) and a regime of the sovereign's good (egoistic). Each of these has its classic spokesman, or rather the man who conceived it. Therefore my description is construed by recourse to Plato (The Republic), for altruistic regime, and Machiavelli (The Prince) - for egoistic one. 

Next, I present dissimilarities and similarities between altruistic and egoistic regimes. The crucial difference between them resembles that between a clock and a cloud (to use the Popperian opposition) and between geometry and poker, and the dualism of sovereign and subaltern is their common feature. 

Extreme regimes do not exist in the physical reality, but they exist of course in the conceived one. I am arguing that they can not exist in the physical world, i.e. it is necessary that they do not exist there.  Remarking, finally, that the political system is a mixture of Platonism and Machiavellism, and putting the condition on this object, I do express some political prediction.


Marcin Kula


People in History

How Far One from Another?

The author reflects on the growing atomisation of people in the contemporary society. This process started in Europe with the fall of feudalism. The fascism tried to reverse it, creating a community based on hate. The communism atomised people but tried to unite them around the leader as well. The communists tried to persuade people that they do not need bother about their everyday life because everything should be arranged by the state in the common interest. As the reality was quite a contrary, the movement of opposition to the communism in Poland accentuated the sense of solidarity between people. The name "Solidarity" and the movement's logo were characteristic enough. After the fall of communism the idea that people would stay united forever proved to be not a very realistic one.


Andrzej Szahaj


Charles Taylor on Liberty


The author of the article writes about Charles Taylor's conception of liberty. His starting point is Berlin's distinction of liberty between positive (‘liberty to') and negative (‘liberty from'). Taylor rejects the conception of negative liberty, arguing that it is impossible to conceive it without a prior notion of positive liberty. Liberty is here understood as an ability to reach certain ends, and this is why it calls for assessment, in order to realize which are the external boundaries, which are to prevent us from reaching them. Taylor writes, that a subject is able to value his own desires, and that he continually makes "strong evaluations". Thus, it is important to eliminate subject's internal boundaries, so as to have only "authentic desires". However he states, that no one can asses, if one has only such desires. We find ourselves in a situation, where we need an adviser. Nevertheless, in the present world it is not possible anymore to create an "official body", which could lead our ways. Liberty according to Taylor - who thinks, that man's identity overlaps with cultural identity - should aim to help him enter into culture.

Andrzej Szahaj disapproves of some of Taylor's ideas. He conceives liberty as being autotelic, as opposed to being only a means to an end. He criticizes the notion of subject as being transparent to himself. He points out the incoherency of the conception of an adviser, since there is no way of telling whether he has a false consciousness. Besides, a subject, by recognizing his unauthenticity, would create a false consciousness for himself by following an authority.


Halina Floryńska


Nation as a Metaphysical Entity


The aim of the article is to reconstruct a fundamental set of views on the national existence and national mission, formulated in the first years of 20th century in the climate of ‘metaphysical' and ‘national philosophy revival'. What is described here is the work of those writers whose views were finally formed  in the period of modernism, although in many cases their literary activity goes beyond the time limits of the Young Poland epoch. 


Andrzej de Lazari


What is the Russian Nation?

On the Category of Nation and Russian Nationality


In my article I discuss the history of the category of nationhood (narodnost') in Russia from Romanticism through Soviet reality till the present time. I explain how the meanings of the concepts of narod, prostoi narod, natsiya, narodnost', prostonarodnost', natsionalnost' were changing over the centuries and how in a multinational state they try to create a citizen nationality (rossiiskaya natsiya) in place of ethnic nationality (russkii narod-natsiya).


Jan Skoczyński


Totalism from the Neopagan Polish Point of View


This text is about the phenomenon of totalizm from the position of Zadruga's scarcely known in Poland, neo-pagan movement, of which one of the ideologists was Jan Stachniuk (Stoigniew). In order to emphasize the delusions regarding that issue held by intellectuals from the pre-war period, his thoughts are compared with the delusions of Christian economical activist and political thinker Feliks Młynarski. Both authors - though from different ideological positions - were stimulated by the idea of national collectivism.


Tadeusz Sławek


At the End of the World

On the Philosopher as One Who Is „unter anderem"


Reading two poems by the Welsh poet R.S. Thomas the essay argues that philosophy marks the readiness to accept, in the name of mystery of the world, what deconstructs securities characteristic of the thinking of instrumental reason. The „beast" described by Thomas or Nietzsche's wilde Thier symbolize this cleft opened in the solid structure of Western epistemology. Turning towards Nietzsche, we try to demonstrate that the philosopher does not belong to the spiritual middle class (geistige Mittelstande) but is „something else" (etwas anderes) and „one among many" (unter anderem). Nietzsche's attempt at differentiating the philosopher from other workers of the academia as the one who „is" unter anderem and etwas anderes highlights three aspects of philosophical thinking: first, its sceptical position with regard to the unquestionable completeness of subject's identity; second, critical attitude towards overambitiousness of scientific cognition with its claims to finality, and third, a profoundly social and ethical character of philosophizing as a never-completed relation with the Other. The philosopher looks for the beginning of his work in Pascal's interrogation into whether the human subject suffices himself/herself.


Barbara Markiewicz


What Thinking Realistically Means or on Stanisław Brzozowski's Situational Thought


In this text the figure of Stanisław Brzozowski is presented to the reader, and, more precisely, the particularities of his realistic thinking. Barbara Markiewicz ascribes situational thinking to the Polish philosopher; in other words, such thinking, which results from a given situation, but also vice versa - where thought creates the situation. The author shows examples of such conscious way of simultaneously receiving and creating reality by Brzozowski in his Memories. She finds some of them in the descriptions of the philosopher's condition in Poland, the general situation of the writer, and particularly that of the writer-philosopher. More examples can be found in his analysis of politics and social constructs, which is his main object of interest. She also refers to those fragments of his Memories, which are a personal expression of Brzozowski's feeling of being lost in a reality created by thought, from which finally emerges the "imperative of thinking realistically". He is to save both, the situation and thinking itself; that is to say, reality. As Markiewicz writes, in the end, after coming to Pascal-like antinomies, after the "deconstruction of metanarration", Brzozowski embraces his situation and realizes that the only escape left to him is a prayer understood as a "sphere, where laws and ends exist".


Danuta Ulicka


How Was Made the Term ‘Made'?

On the Margins of Painting Analytical Paul Fiłonow

The  paper,  whose   principal  purpose is  the  methodological  introduction to the silent history of ideas philologist working rules, modeled on the Russian and German philological hermeneutics of historical semantics and the project  aims to develop cultural  philology.  It  focuses on one case - the date sdiełannost', widely used in various fields of study of Russian literature and art from first decades of the twentieth century, but today only tied with futurism and productivism, and literary theory - with the Russian formal school. The reconstruction of the theoretical assumptions of painting Paul Fiłonow that  underlie his art, teaching and organizational work, shows how radically different sense than the one adopted today, give it to that term. Analyzed the case - one of a series of similar - with one hand, confirms the common law meaning of the terms of transformation in the history of intellectual functioning, on the other hand indicates that the process of reduction of their extensions and transfers did not go freely. Postulated Cultural Studies should extract its ideological targets, both in the context of home and long duration.


Małgorzata Kowalska


Do We Need More agon?

"Postmodern" Reflections on Meaning of Conflict in Capitalism and Democracy


In my paper, I analyze Jean-François Lyotard's and Chantal Mouffe's proposals for place and meaning of conflict in contemporary, "postmodern" society, in which rules of symbiosis are defined both by capitalism and liberal democracy. The common ground of proposals is belief that these days we cope with hegemony of neo-liberal capitalism legitimated by a false consensus, and that in this situation it is necessary to reject the idea of social agreement and rehabilitate the idea of conflict. I consider these propositions decisively, appreciating their diagnostic and polemic qualities, but challenging general: political and philosophical importance, for both provoke relativism and establish conflict as the independent value. I postulate the necessity of creating balanced dialectic of pluralism and universalism, which can be used to distinguish binding, socially helpful conflict from those pointless and hurtful.   


Sławomir Mazurek


Eurobyzantium or Several Remarks on the Russian Political Thought in the XXth Century


The article constitutes an attempt to answer the most important questions concerning the future of Russia and the intentions of its leaders. The author endeavours to settle his matter by confronting the ideas of the eminent Russian political thinkers including N. Trubetskoy, I.A. Ilyin, A. Solzhenitsyn, G. Fedotov, A. Zinoviev. Nearly all of them criticize Russian expansionism and are advocates of the rule-of-law state. They maintain, however, that Russia can survive only as a great power. Ultimately the author comes to the conclusion that Russia and the West have different identities but belong to the same vast cultural community. Therefore, there are no insuperable obstacles for the future democratic changes in Russia.


Marian Broda


Russia and Russianness in Categories of "Soul"

Archetypal Contents, Ambivalences, Paradoxes, Challenges and Problems


A very common, practically central and especially cultivated concept in the communal tradition and social conscience of Russians is the notion of "soul", applied to define and express the nature of Rusianness and Russia itself. There are many ways to describe the undefinable, inconceivable, secret or mystifying qualities of "the Russian soul", or analogously, "the soul of Russia", but the very concept of the "soul" is infused with rich, archetypal contents. Therefore, understanding Rusianness and Russia in the categories of the "soul" brings about a set of multiple intellectual and social consequences - ambivalence, contradictions, paradoxes, problems and challenges. It is important to acknowledge the nature and purpose of such consequences both for researchers and external observers, but also for the self-knowledge of persons perceiving, conceptualizing and problematizing Russia in form of "the soul" and "the soul of the world".


Stanisław Gromadzki


Friedrich Nietzsche: Instigator or Moralist?


The rhetorical statement of Nietzsche is goes beyond philosophy or literature. It's their transformation, a new standard, a specific configuration of new-formed elements. In this context, it is sensible to use formulas like "being an instigator" or "being a moralist", despite their proportion, hierarchy and scope of functioning. Provocation can be connected with Nietzsche's text's rhetorical character, „being a moralist" might be a text's intention and a term of its existence. Nietzsche's moralistic writing has it's own specificity. It contrasts against a background of the European moralistic work; so as the European one, it's impossible to reduce it to moralism, it's also not a moral theory - it introduces the element of immoralism and increases the rank of what's philosophical (due to its literary form of expression). The fact of "being an instigator" means some sort of servitude to the moralistic tradition and (at least) insufficient autonomy, or "neutral" functionality, in case when it's hard to identify this provocation with wicked intentions: for its purpose is just to influence the reader, without prejudging the effect of this influence. Nevertheless, because of the diversity of meaning of Nietzsche's creation, we can't exclude the possibility, that the sense of this provoking is negative and that it is some kind of deception. The point is that the tension between provocation and moralistic gives this moralistic work a deep, philosophical sense: it deceives, induces wisdom and warns against going astray.

Streszczenia Drukuj Email

Judith Butler

Ciała, które znaczą

Judith Butler w rozdziale Ciała, które znaczą otwierającym jej książkę z 1993 roku pod tym samym tytułem podejmuje refleksję nad relacją zachodzącą pomiędzy konstruktem i materią. W dotychczasowym opozycyjnym ujmowaniu tych kategorii widzi działanie władzy. W tym kontekście podejmuje próbę destabilizacji kategorii materii pytając o to, co zostaje wykluczone w procesie konstytuowania materii jako będącej poza językiem. Tekst jest także polemiką z Irigaray i jej metodą filozoficznej mimesis; Butler stawia pytanie o to, co Irigaray nieświadomie wyklucza ze swojego dyskursu.

Elizabeth Grosz

Darwin i gatunek ludzki

Elizabeth Grosz bada relację pomiędzy człowiekiem a zwierzęciem w perspektywie teorii Darwina. Grosz twierdzi, iż filozofia i, szerzej, humanistyka, w niewielkim jedynie stopniu, do tej pory, zmierzyły się z konsekwencjami, które płyną dla nich z darwinizmu. Tymczasem teoria ewolucji stawia człowieka i jego wytwory w zupełnie innym świetle. Człowiek staje się jedynie jednym ze stopni procesu różnicowania się życia nakierowanego na ciągłe przekraczanie samego siebie. Humanistyka mierzyła się do tej pory z człowiekiem, którego widziała jako radykalnie odmiennego od zwierząt, to co ją czeka w przyszłości, zdaniem Grosz, to uznanie i wyciągnięcie konsekwencji z faktu, iż człowiek jest jedynie jedną z możliwych odpowiedzi na pytania stawiane przez naturę, która nie ustaje w nakierowanym na przyszłość różnicowaniu się.

Barbara Creed

Ciała lesbijek. Trybady, chłopczyce i kokoty

Barbara Creed podejmuje refleksję nad cielesnością lesbijską i jej reprezentacjami w kulturze, przede wszystkim w kinie. Na tej podstawie wyróżnia trzy główne sposoby obrazowania ciała lesbijek (i jednocześnie kontrolowania ich) w kulturze patriarchalnej: jako zmaskulinizowanego, animalistycznego i narcystycznego. W końcowej części tekstu prezentuje debatę dotyczącą ciała w ramach samej społeczności lesbijskiej i przemiany, które się w niej dokonały w latach 70. i 90.

Diana Agrest

Architektura z zewnątrz. Ciało, logika i płeć

W artykule tym Diana Agrest śledzi związki pomiędzy architekturą a ciałem na przestrzeni wieków. Tekst składa się z dwóch części. W pierwszej zatytułowanej Księga renesansu autorka bada renesansowe inspiracje ciałem w architekturze. Wskazuje, iż ciało, na którym wzorowali się włoscy architekci tego okresu, było ciałem męskim, zarysowuje dzięki temu szerszy problem wykluczania ciała kobiecego w architekturze i szerzej, pozycji kobiety w procesie tworzenia i dawania życia. Druga część, Tekst miasta, jest próbą umieszczenia wypartej kobiecości w architektonicznym projekcie miasta, który nie może już być odbiciem zamkniętego systemu.

Karol Sauerland

Ciało i ziemia w myśli Nietzschego

 Autor widzi filozofów współczesnych, przynajmniej jeśli chodzi o ich refleksję nad ciałem i myślą, jako spadkobierców z jednej strony kartezjańskiego dualizmu, z drugiej zaś materializmu Feurbacha. W tym kontekście Nietzsche jawi się jako myśliciel wyjątkowy, dekonstruujący porządek Kartezjusza i zarazem wykraczający poza radykalizm niemieckiego myśliciela. Co więcej, autor pokazuje, w jaki sposób Nietzsche antycypuje czy wręcz umożliwia myślenie Freuda. Nietzsche przeformułował relację ciała i myśli. Autor artykułu udowadnia, iż zwrot ten jest konsekwencją podjęcia refleksji nad inną opozycją: niebiańskie-ziemskie i zestawieniem tego, co ziemskie z tym, co cielesne. Autor pokazuje, w jaki sposób ciało w myśli Nietzschego służy interpretacji samej filozofii, a także sztuki.

Marek Pokropski


Od fenomenologii do kognitywistyki

Celem artykułu jest pokazanie wpływu, jaki fenomenologiczna koncepcja cielesności wywarła na współczesne nauki kognitywne, w szczególności na paradygmat poznania ucieleśnionego (embodied cognition). W pierwszej części tekstu autor przedstawia fenomenologiczne analizy ciała w filozofii Edmunda Husserla i Maurice'a Merleau-Ponty'ego. Następnie opisuje genezę nauk kognitywnych oraz wyłonienie się paradygmatu poznania ucieleśnionego (i jego różne odmiany). W sposób szczegółowy omówiony został enaktywizm, który w dużym stopniu inspiruje się fenomenologią. Na koniec autor pokazuje przykładowe problemy i dyskusje toczące się w ramach ucieleśnionej wersji nauk kognitywnych.

Monika Murawska

Fenomenologia sztuki ciała

Body art i fenomenologia francuska

Francuscy kontynuatorzy koncepcji Husserla podjęli sproblematyzowany w Ideach II wątek cielesności, czyniąc z niego niezwykle istotny składnik swoich rozważań. W XX wieku ciało stało się także tworzywem działania artystów. Można zaryzykować twierdzenie, że odkryli oni jego znaczenie dla sztuki w tym samym czasie, w którym fenomenolodzy we Francji zaczęli pisać o fenomenie cielesności. Zainteresowanie zarówno filozofów, jak i artystów sferą ludzkiej cielesności pozwala na powiązanie ich wniosków, a wskutek tego interpretację zjawiska artystycznego, jakim jest body art, przez pryzmat rozważań fenomenologii. Bezpośrednie działania artystów na ich własnym ciele oraz przedstawieniowa sztuka ciała, w której artyści wykorzystują fotografie, czyli reprezentacje cielesności, odsłaniają złożoną strukturę ciała, opisywaną przez Sartre'a czy Merleau-Ponty'ego, ukazują także, że ciało stanowi, uprzywilejowaną przez Michela Henry'ego, rzeczywistość intymną i osobistą. Sztuka ciała pokazuje, że nasze ciało należy do radykalnie odmiennego obszaru, do wymiaru ontologicznego, a nie ontycznego. To, czego poszukujemy, to wymiar źródłowy i fundujący. Żywa cielesność, jaką odsłania sztuka ciała, okazuje się bowiem swoistym rdzeniem podmiotowości i jednocześnie ujawnia zakorzenioną w niej przedustawną obcość.

Marzena Adamiak

Neutralne ciało

Kilka refleksji o ciele na marginesie lektury Irigaray i Levinasa

Idea deneutralizacji podmiotu koresponduje z myśleniem o ciele i płci, co jednakże nie jest oczywiste dla filozofii, gdzie fenomeny erotyczności najczęściej pozostają niecielesne, a samo ciało neutralne.

Dla Luce Irigaray nie ma możliwości budowania modelu podmiotu ponad różnicą płciową. Nie ma czegoś takiego jak człowiek - twierdzi filozofka - są kobiety i mężczyźni. Także Lévinas przywraca ciało, zmysłowość i dotyk jako najważniejsze aspekty spotkania z Innym. Podmiot, traktowany zazwyczaj jako neutralny, zyskuje u Lévinasa cechy płciowe. Irigaray zarzuca jednak Lévinasowi tworzenie kobiecej ontologii na bazie funkcjonujących w kulturze stereotypów, gdzie to, co męskie jest silne i aktywne, a to, co kobiece - słabe, łagodne, wymagające opieki. Ponadto Lévinas deklaruje, że jego koncepcja kobiecości nie opisuje figury przypisanej do jednej płci empirycznej.

W związku z tym istotne jest pytanie, jaka relacja zachodzi pomiędzy Lévinasowskim fenomenem kobiety a konkretną empiryczną kobietą? Jest to także pytanie o język, o to, na ile udaje mu się pozostać neutralnym w momencie, gdy zwie się go fenomenologicznym.

Aleksandra Derra

Ciało w krainie schizofrenicznego kapitalizmu

Lekcja z Michela Foucaulta, Maurice'a Merleau-Ponty'ego i Rosi Braidotti

Autorka przyjmuje w artykule za dobrą monetę tezę Rosi Braidotti, że żyjemy obecnie w epoce schizofrenicznego kapitalizmu, a kondycja ciała oraz cielesności we współczesnym świecie zachodnim wiąże się z przemianami ekonomicznymi, rosnącym konformizmem stylu życia, rozwojem ponowoczesnych środków przekazu, przekształceniem podmiotu (rodziny, wspólnoty, narodu etc.), narastaniem strukturalnych niesprawiedliwości, marginalizacją cywilizacyjną dużej części populacji itd. Autorka zastanawia się, jakimi ciałami dzisiaj jesteśmy, konfrontując powyższą diagnozę stanu świata z teoriami cielesności, które odnajdziemy w pracach Michela Foucaulta oraz Maurice'a Merleau-Ponty'ego. Stawia sobie za cel pokazanie, że wyszukane teoretyczne narzędzia filozoficzne są użyteczne w uszczegóławianiu i porządkowaniu naszej wiedzy na temat ciała funkcjonującego we współczesnej kulturze potocznej, której wszyscy jesteśmy integralną częścią. Używając sposobów myślenia wymienionych badaczy, zamierza zasiać kilka wątpliwości co do specyfiki współczesnych ciał i naszych możliwości jej uchwycenia.

Agata Stasińska

Od panoptykonu do homotopii

Kobiece ciała i związki w przestrzeni więzienia na przykładzie serialu Bad Girls

Od ponad 30 lat koncepcja władzy dyscyplinarnej Michela Foucault elektryzuje humanistów na całym świecie. Przez wszystkie te lata była ona interpretowana i analizowana na wiele sposobów, jak również krytykowana przez myślicielki związane z feminizmem i teorią queer. Jednym z podstawowych zarzutów myślicielek feministycznych pod adresem Foucaulta jest problem jego ślepoty rodzajowej (McNay 1992) czy fallogocentryzmu (Schor 1987). Mimo to koncepcja francuskiego filozofa jest wciąż niezwykle ważna dla rozwoju gender i queer studies. Jak zatem może być ona wykorzystana do analizy władzy nad ciałem kobiecym? Co się dzieje, gdy kobiety znajdują się w prawdziwym więzieniu? Czy przestrzeń kobiecego więzienia zmienia dynamikę działania panoptykonu? I jak panoptykon kształtuje konstruowaną tam seksualną hierarchę?

W moim tekście poszukuję odpowiedzi na te pytania analizując funkcjonowanie władzy dyscyplinarnej w przestrzeni kobiecego więzienia. Posiłkuję się materiałem badawczym w postaci serialu telewizyjnego Bad Girls emitowanego od 1999 przez brytyjską telewizję, opisującego życie kobiet w jednym z brytyjskich więzień - Larkhall. Swoją uwagę skupiam przede wszystkim na związkach między kobietami (przyjacielskimi, seksualnymi, a także opartymi na relacji władzy, np. między więźniarką a strażniczką), które zawierane są w przestrzeni serialowego więzienia. W podsumowaniu raz jeszcze zwracam się ku figurze panoptykonu jako metafory relacji władzy w przestrzeni kobiecego więzienia i proponuję kontrpropozycję dla niej.

Anna Barcz

O ciele ekokrytycznie i z perspektywy queer

Refleksja nad cielesnością może poszerzyć problematykę poruszaną w takich obszarach, jak „queerowa ekologia" czy „queerowy ekofeminizm" i odwrotnie - wpływ teorii queer na dyskurs ekologiczny odsłania przemiany w obrębie doświadczania i postrzegania własnego ciała. W artykule koncentruję się na tym, co istotnego z perspektywy queer wynika dla ekokrytyki zainteresowanej refleksją nad cielesnością, odwołuję się do takich teoretyczek, jak G. Gaard, K. Soper, J. Butler czy E. Grosz. Swoje rozważania wzbogacam i ilustruję przykładami z zakresu sztuk wizualnych, performence'u i muzyki, które pokazują, jak zmienia się percepcja tego, co cielesne.

Dorota Szymonik

Głos jako ciało

Perspektywa performatywna

Artykuł traktuje o głosie ludzkim i analizuje jego cielesne konteksty. Teza tekstu brzmi: głos jest ciałem, materią, tkanką osoby. Autorka prezentuje dwa różne podejścia do głosu: jako instrumentu i ciała oraz przedstawia konsekwencje tych dwóch perspektyw w teorii i praktyce. Podbudowę teoretyczną tezy tekstu stanowi koncepcja „ziarna głosu" francuskiego semiologa Rolanda Barthesa, a praktyczną - praca edukacyjna Kristin Linklater. Artykuł podejmuje również próbę „rozprawienia się" z dualizmem ciało-duch/umysł, przedstawiając dwie koncepcje estetyki: Richarda Shustermana oraz Eriki Fischer-Lichte.

Alicja Sawicka

Cielesna obecność aktora na granicy teatru

Autorka odwołuje się do stanowiska George'a Steinera, który dzieli świat sztuki na dwie dziedziny: wtórne miasto historyków, krytyków i teoretyków oraz - miasto pierwotne, zamieszkiwane przez artystów i odbiorców sztuki. Problem dzieła teatralnego oraz cielesnej obecności aktora ujęty zostaje w tych dwóch perspektywach: miasta wtórnego (Roman Ingarden) i miasta pierwotnego (Georg Fuchs, Antonin Artaud, Jerzy Grotowski). Autorka argumentuje, że w każdej z tych perspektyw aktorowi zostaje nadana rola granicy dzieła teatralnego. W pierwszym przypadku aktor (jego cielesna obecność na scenie) jest miejscem, w którym teatr zanika. Człowiek-aktor zostaje wykluczony ze sztuki. Pełni bowiem funkcję służebną wobec postaci dramatu. W ciele aktora dzieło teatralne znajduje swój kres. Druga natomiast perspektywa, ujmuje aktora jako źródło teatru. Ciało aktora jest granicą pozytywną, która konstytuuje dzieło teatralne. W aktorze - dzieło teatralne znajduje swój początek.

Jan Borowicz

Ciało niemieckie, ciało żydowskie

Wizje nagości w filmie propagandowym III Rzeszy

Jak pisze Klaus Theweleit, aby zrozumieć istotę nazizmu, nie należy szukać wciąż na nowo kolejnych jego przyczyn socjologicznych czy ekonomicznych, ale przyjrzeć się fizycznej, cielesnej kondycji obywatela Trzeciej Rzeszy. Mój esej stanowi próbę wydobycia wizji cielesności organizujących myślenie o podstawowych figurach, które pojawiają się w materiale propagandowym Trzeciej Rzeszy - o figurach Niemca i Żyda. Oficjalne produkcje filmowe, którymi chcę się zająć, pozwalają uchwycić proces wytwarzania pewnych wyobrażeń społecznych, proces organizacji doświadczenia zwykłego obywatela. Zestawiając dwa filmy Leni Riefenstahl (Triumf woli i Olimpia) z niemieckimi materiałami filmowymi dotyczącymi Żydów z polskich gett (Sceny z getta warszawskiego i Życie ludzkie w niebezpieczeństwie), staram się przedstawić niewielką, aczkolwiek niezbędną dla zrozumienia nazizmu i Zagłady, część nazistowskiej polityki uprawianej na ciele.

Monika Rogowska-Stangret

O ciele, które odkrywa inność


Artykuł jest próbą przyjrzenia się bohaterowi powieści Alberta Camusa Obcy przez pryzmat wstęgi Möbiusa. We wprowadzeniu autorka nawiązuje do interpretacji obcości Meursaulta poczynionej przez Julię Kristevę. Według Kristevej, obcość tkwi w każdym z nas. Autorka artykułu stara się pokazać, w jaki inny sposób można rozumieć obcość Meursaulta, która wplata się w przemiany relacji ciała i duszy. Postać Meursaulta jest interpretowana w trzech ruchach - trzech skrętach wstęgi Möbiusa (jednocześnie problematyzują one relację ciało - dusza): pierwszy przygląda się relacji pomiędzy doznaniami cielesnymi a wspomnieniami, drugi - kwestii pochodzenia winy, trzeci zaś parodiowaniu wnętrza oskarżonego przez oskarżyciela i adwokata. Ciało staje się tu znakiem inności, której próba zrozumienia poprzez psychologizację nie kończy się powodzeniem, ale otwiera możliwość innego rozumienia ciała, inności i wspólnoty.

Monika Tokarzewska



O pierwszej scenie dramatu Franka Wedekinda Przebudzenie wiosny

Artykuł poświęcony jest pierwszej scenie powstałego w końcu XIX w. dramatu Franka Wedekinda Przebudzenie wiosny. Utwór wzbudził krótko po swoim powstaniu i prapremierze wielkie zainteresowanie i kontrowersje. Pierwsza scena, w której matka jednej z głównych bohaterek, obchodzącej właśnie swoje trzynaste urodziny dorastającej dziewczynki, proponuje jej zgodnie ze zwyczajem epoki, zmianę sukienki na dłuższą, bywa zwykle pomijana w interpretacjach dramatu. Tymczasem scena ta jest czymś więcej niż tylko wstępem do akcji: możemy tu obserwować inicjacyjny rytuał codzienności, podczas którego dziewczynka powinna wypracować inny stosunek do swego ciała niż ten, do którego przyzwyczajona była jako dziecko. W przypadku Wendli, bohaterki dramatu, rytuał ten kończy się niepowodzeniem.

Lidia Klein

Żywe architektury

Artykuł jest próbą analizy roli ciała we współczesnej architekturze. Ciało jest jednym z podstawowych pojęć dla teorii architektury od jej początków. Jego centralna rola została zakwestionowana dopiero w XX wieku, co związane było głównie z krytyką poststrukturalistyczną i problematyką gender. Współcześni architekci nie rezygnują z cielesnych analogii architektury, odrzucając jednak rolę ciała jako statycznego modelu i źródła miar. Zamiast tego skupiają się na tych jego właściwościach i aspektach, które architektura zwykle pomijała (ciało jako żywy organizm) lub świadomie odrzucała (monstrualność). W niektórych przypadkach inspiracje te wykraczają poza jedynie formalną analogię, a architekci starają się tworzyć budynki, które dosłownie stanowiłyby żywe organizmy (Rachel Armstrong, Zbigniew Oksiuta).

Streszczenia Drukuj Email

Andrzej Walicki


Dwa portrety


W swoim tekście, będącym komentarzem do eseju Iwana Turgieniewa Hamlet i Don Kichot, Andrzej Walicki chce przede wszystkim odpowiedzieć na pytanie o ponadczasowy sens i aktualność zawartej w Turgieniewowskim eseju typologii. Opozycja „Hamlet i Don Kichot" jest tutaj wyrazem podstawowego prawa egzystencji - walki egoizmu i altruizmu. Turgieniewowski hamletyzm nie jest jednak - jak zauważa Andrzej Walicki - słabością, a raczej konsekwencją indywidualizacji myśli, podczas gdy donkiszotyzm ponosi cenę jednostronności, dogmatyzmu i ubóstwa osobowości. Andrzej Walicki przedstawia problem na tle sporów okresu rosyjskich „Wielkich Reform", a także jego wykorzystanie, zwłaszcza przez Isaiaha Berlina, w XX wieku.



Janusz Tazbir


Asymilacja w Rzeczypospolitej: od dobrowolności do przymusu


W artykule, który nawiązuje do rozważań Andrzeja Walickiego i je uzupełnia, porusza się kwestię procesów asymilacyjnych w Rzeczypospolitej, głównie doby Oświecenia. Zachodziły one zgodnie z własną historyczną dynamiką: od dobrowolności do przymusu. Autor przeciwstawia się idealnemu obrazowi polskiego Oświecenia. Wskazuje na fakt, iż o ile ideałem szermierzy kontrreformacji była jedność wiary na terenie całego państwa, to ideałem szermierzy Oświecenia stała się - asymilacyjna z ducha - jedność języka na tymże terytorium. Zwraca uwagę, że kwestie różnic etnicznych przez długi czas uważano za tak mało istotne, iż nie były one brane pod uwagę w dyskusjach nad przyczynami rozbiorów oraz upadku państwa.



Ryszard Panasiuk


Marksizm: przetestowany historycznie ideał wolności


Obecność marksizmu w badaniach Andrzeja Walickiego ma trojaki charakter: 1. Metodologiczna inspiracja w analizie filozoficznych oraz społecznych prawd. 2. Analiza funkcjonowania tej doktryny w historycznym i ideologicznym kontekście jej epoki. 3. Generalna krytyka (z punktu widzenia historyka oraz analizatora idei) marksistowskiego projektu uwalniania rodzaju ludzkiego od wszelkich znanych historii form opresji i budowania społeczeństwa szczęśliwości.



Zbigniew Kuderowicz

Pojęcie wolności w pismach Andrzeja Walickiego


Andrzej Walicki jest krytykiem koncepcji wolności jako rozpoznania historycznej konieczności. Krytykuje on koncepcję Karola Marksa, a konkretnie możliwą w społeczeństwie komunistycznym generalną wolność rodzaju ludzkiego. Krytycyzm A. Walickiego inspirowany jest przez teorie Sir Isaiaha Berlina (1907-1996). Wolność w sensie pozytywnym ujmuje jako rozsądną samo-determinację. Warunkami wolności są pluralizm wartości oraz zasada tolerancji w kulturze i społeczeństwie. A. Walicki gani także „błąd liberalizmu", w myśl którego wolność jest redukowana jedynie do wolności ekonomicznej.



Aleksandra Jasińska-Kania


Narody i nacjonalizm w XX wieku

Autorka poddaje analizie przeobrażenia idei narodowej i praktyki budowania narodów w XIX stuleciu, kiedy wiązały się one z procesami industrializacji i modernizacji tkanki społecznej, oraz w XX wieku, gdy ich kontynuacja przebiegała w kontekście globalizacji i wyłaniania się nowego, ogólnoświatowego układu. Koncentruje następnie uwagę na konfliktogennych właściwościach narodowo-etnicznej integracji, relacji między państwem terytorialnym a wspólnotą narodową oraz postępującej globalizacji międzyludzkich zależności i wzrostu nastrojów nacjonalistycznych. Ostatnia część studium poświęcona jest nadziejom wiązanym z projektem Unii Europejskiej i ich perspektywom, oraz ewentualnym alternatywom narodowej zasady społecznej integracji. Artykuł wspiera się na rezultatach badań porównawczych dynamiki konfliktów narodowych po II wojnie światowej.


Andrzej Mencwel


Filozofia historii filozofii


Andrzej Mencwel polemizuje z tezą o dwojakim ujmowaniu przeszłości przez historyka (dla którego teksty są gotowe i zamknięte) i krytyka literackiego (traktującego teksty jako otwarte komunikaty). Na podstawie książki Andrzeja Walickiego W kręgu konserwatywnej utopii oraz własnego filozoficznego doświadczenia zauważa, że możliwe jest jednak porozumienie co do obu sposobów rozumienia tekstów. Materiałem omawianym w książce przez Walickiego, jak i w tym tekście przez Mencwela są problemy ustrojowe i osobowościowe w społeczeństwie dziewiętnastowiecznej Rosji - konflikt między szczególnym rodzajem konserwatyzmu, utopijnego i liberalizmu, czyli między słowianofilami i okcydentalistami; a także pojawianie się kapitalizmu na gruncie opanowanym przez te dwa stanowiska. Pociąga to za sobą wiele konsekwencji antropologicznych - ścieranie się autonomii jednostki z integralnością wspólnoty, konkretu z abstraktem, jakości z ilością. Walicki odnajduje w tekstach problemy światopoglądowe, ukryte jako „kryptoproblemy". Aktualizuje problemy uważane już za zamknięte. Jego narracja jest „maksymalnie zobiektywizowana". Szuka sposobu na syntezę wymienionych wyżej sporów. Jak pisze Mencwel - „tutaj historyk idei i krytyk literacki w poszukiwaniu pewnego modelu rozumienia tekstów spotykają się w sposób niemal zupełny".



Małgorzata Szpakowska


Brzozowski i my


Książka Andrzeja Walickiego Stanisław Brzozowski - drogi myśli stanowi monograficzne opracowanie filozofii autora Legendy Młodej Polski. Filozofię tę ujmuje w czterech etapach; są to kolejno: modernistyczna akceptacja „bezwzględnego indywidualizmu", „filozofia czynu", marksizująca „filozofia pracy" i okres ujmowania pracy jako powinności moralnej. Walicki charakteryzuje wewnętrzną dynamikę każdego z tych etapów; jak się zdaje, za podskórny mechanizm rządzący myślą Brzozowskiego uznaje ucieczkę od nihilizmu i poszukiwanie sposobu pozaindywidualnego zakorzenienia wartości, cały czas w opozycji do naturalistycznego determinizmu (stąd próby reinterpretacji materializmu dziejowego Marksa). Sporo miejsca Walicki poświęca przedstawieniu poglądów Brzozowskiego na społeczną rolę inteligencji; wyraźnie świadomy, że nie tylko o Brzozowskim pisze.



Marek Styczyński


Walicki, Kołakowski i filozofia rosyjska

Ta krótka praca ma na celu zaprezentowanie książki, w której zamierzam zbadać rosyjską oraz sowiecką filozofię, a także poglądy polityczne Andrzeja Walickiego w kontekście myśli Leszka Kołakowskiego (zawartych w jego książce Obecność mitu). Rosyjska filozofia różni się pod pewnymi względami od swojego zachodniego kuzyna, moim zamiarem jest zatem nie tylko zaznaczenie tych różnic, lecz także zasugerowanie sposobu interpretacji, aby właściwie zrozumieć ten fenomen.



Paweł Kozłowski

Tłumione echo

Tekst jest o recepcji myśli Andrzeja Walickiego. Artykuł pomija ważne, klasyczne dzieła historyczne, a zajmuje się tymi, które odnoszą się bezpośredni do współczesności. Wymienia źródła ich recepcji ze stłumionym echem. Wszystkie one świadczą o wyjątkowości i wadze twórczości Andrzeja Walickiego.



Jan Krasicki

Andrzej Walicki, Norwid i „sprawa polska"

W artykule podejmuje się próbę usytuowania intelektualnych poszukiwań Andrzeja Walickiego na tle polskiej tradycji romantycznej, a szczególnie poezji i refleksji filozoficznej C.K. Norwida. Pokrewieństwo dziedzictwa myśli „czwartego wieszcza" oraz myśli Walickiego wyraża się w preferencji kultury logosu nad kulturą etnosu, prymatu personalizmu nad etnocentryzmem. Wskazuje się na pozytywny potencjał pojmowania wspólnoty narodowej jako solidarności sumień i osób wyższej nad wszelkie narodowe mitologie i etnocentryczne ograniczenia. W odniesieniu do tzw. „sprawy polskiej" znamionuje je dezawuacja narodowych martyrologicznych mitologii oraz próba ich przezwyciężenia na drodze „wolności-postępu w osobie" człowieka (Norwid).



Grzegorz Przebinda


Katolickie tematy Andrzeja Walickiego


Artykuł opowiada o książce Andrzeja Walickiego pt. Rosja, katolicyzm i sprawa polska, wydanej w 2002 roku i poruszającej problem obecności katolicyzmu w rosyjskiej myśli i rzeczywistości politycznej w XIX i XX w. Autor broni tezy o europejskości Rosji, wyraża explicite sympatię wobec „ekumenicznego zbliżenia narodów i kultur" w XXI wieku, odrzuca teorię Samuela Huntingtona o „nieuniknionym zderzeniu cywilizacji". Dla dobrego kontrastu przywołuje ekumeniczno-słowiańską myśl Jana Pawła II: „Sądzę - pisze Walicki - iż Jan Paweł II reprezentuje zupełnie inny kierunek myślenia. Przypomina, że odrębne tradycje wschodniego i zachodniego chrześcijaństwa łączą się w ‘jednej wielkiej Tradycji Kościoła powszechnego' (Slavorum Apostoli, VII). Tym samym przeciwstawia się izolowaniu Rosji, nie wyraża łatwej zgody na odgradzanie jej od Europy, a tym bardziej na wykorzystywanie w tym celu podziałów wewnątrz chrześcijaństwa. Przeciwnie - zarysowuje wizję Europy integralnej, wyrastającej z dwóch tradycji chrześcijańskich, łacińskiej i wschodniej, oddychającej dwoma płucami - romano-germańskim i grecko-słowiańskim".



Michał Bohun

Dwa konserwatyzmy

Szkic o  pożytkach z badania myśli rosyjskiej

Dedykowany Profesorowi Andrzejowi Walickiemu esej jest próbą ukazania, w  jaki sposób studia nad myślą rosyjską mogą być przydatne do zgłębiania zasadniczych kategorii myślenia o  historii i  polityce. Celem eseju jest przedstawienie pewnego rozumienia idei konserwatywnej, której ilustracją jest zestawienie poglądów i  postaw dwóch wybitnych rosyjskich myślicieli konserwatywnych XIX stulecia: Konstantego Leontjewa i Konstantego Pobiedonoscewa.



Andrzej Kołakowski

Lepszy straszny koniec niż strach bez końca!??

Autor tekstu przypomina swój udział w dyskusji wywołanej w 1984 roku artykułem Andrzeja Walickiego, opublikowanym w emigracyjnym czasopiśmie „Aneks", a kontynuowanej w 1985 roku na łamach „Vacatu", wydawanego w kraju w tzw. drugim obiegu. Artykuł Walickiego i dyskusja wokół niego dotyczyły analizy i oceny ówczesnej sytuacji politycznej w Polsce. Autor solidaryzuje się z diagnozą Walickiego, iż dychotomia władza - opozycja nie oddaje stanu świadomości społecznej Polaków, podczas gdy program działania na zasadzie „wszystko albo nic", „niepodległość albo śmierć" stawia nas wobec fałszywego wyboru. Zwraca też uwagę na to, że głównym problemem polskiej myśli i kultury (pominiętym przez Walickiego i jego polemistów) jest nasze samookreślenie się  wobec Rosji.


Ryszard Sitek


Andrzej Walicki i przełom w badaniach historii filozofii polskiej


Historiografia filozofii polskiej, jako wyodrębniona, samodzielna dyscyplina naukowa, dysponuje krótkim akademickim żywotem. Jej intensywny rozwój, zarówno w sensie instytucjonalnym, jak i treściowo - merytorycznym, przypadł na lata powojenne XX wieku. Intelektualnego tła dla dynamicznie przebiegających badań rodzimej tradycji filozoficznej dostarczały po 1956 r. procesy dekompozycji marksizmu oraz systemu komunistycznego. „Złoty okres badań" przypadł na dekadę lat siedemdziesiątych. Wielka w tym zasługa Andrzeja Walickiego - inicjatora, organizatora i koordynatora wszelkich krajowych poczynań badawczych w tym zakresie. Był on również autorem programu zawierającego „paradygmatycznie" nowe spojrzenie na metodologię badań rodzimej tradycji filozoficznej. Istotne novum propozycji Walickiego polegało na traktowaniu filozofii nie tylko jako formy poznania, lecz również, a nawet przede wszystkim, jako formy świadomości, a więc znaczącego fragmentu polskiej kultury narodowej. Przedstawione ujęcie przedmiotu historii filozofii polskiej pociągało za sobą szereg dalszych implikacji metodologicznych.

Zaproponowana metodologia, obecna in concreto, w dziesiątkach prac filozofa promującego myśl polską poza granicami kraju, stała się już fragmentem świadomości metodologicznej niemal wszystkich badaczy zajmujących się problematyką. Podzieliła w ten sposób, w nieco ponad 40 lat po jej zaprezentowaniu, los banału, oczywistości. Trudno zaiste o większy sukces autora.



Janusz Dobieszewski


W sprawie braku wrażliwości religijno-metafizycznej Andrzeja Walickiego


W artykule próbuję zweryfikować spotykany pogląd o braku wrażliwości religijno-metafizycznej Andrzeja Walickiego, zarzuty o redukcjonistyczne traktowanie przezeń sfery religijnej, o jednostronne podejście do zagadnień religijnych jako kryptoproblemów, rozkładających się na historię i dialektykę idei. Przeciwstawiam religijność wrażliwości religijnej i unikając w odniesieniu do Walickiego rozważań dotyczących tej pierwszej, dowodzę sporej wagi dla samego Walickiego i dla pisarstwa Walickiego tej drugiej. O ile Walicki rzeczywiście zdaje się nie doceniać wątku religijnego w myśli słowianofilskiej (w czym wszakże znajduje sojusznika w osobie tak „religijnej", jak Włodzimierz Sołowjow), to stawia go w centrum swej uwagi w odniesieniu do mesjanizmu polskiego, zwłaszcza Mickiewicza i Cieszkowskiego, co następnie pozwala mu z wnikliwością skierować uwagę w stronę rosyjskiej filozofii religijnej oraz śledzić i postulować, w odniesieniu także do rzeczywistości najbardziej współczesnej, szanse jakiejś - korzystnej dla obydwu stron - syntezy liberalizmu z chrześcijaństwem.



Bronisław Baczko

Dobre wieści o Termidorze. Henri Meister odwiedza Paryż

Tekst opowiada o literacie Henri Meisterze, który odwiedza Paryż w roku 1795 i opisuje go w swojej książce. Odmalowuje w niej obraz porewolucyjnej Francji tzw. epoki termidoriańskiej, obraz momentami pełen żalu, obraz rozdarty, w którym jednak wyraźnie zaznaczają się również jasne barwy, wiara w odrodzenie życia, a nawet ciągłość. Obraz Paryża jest soczewką zachodzących przemian, pozwala uchwycić w sposób często symboliczny ich specyfikę. Meister jako człowiek zachowawczy i mający zamiłowanie do ładu i równowagi nawet w przewrocie i terrorze rewolucji szuka bliskiego sobie punktu, który ochroniłby go przed popadnięciem w pesymizm i odrętwienie. Przywołuje więc narodowy charakter Francuzów, stanowiący pewną stałą, niezmienne tło obecne w każdym nawet dramatycznym zwrocie historii. „Meister nie cierpi rewolucji, jest natomiast pełen podziwu dla zwycięstw rewolucyjnych armii", opisuje życie codzienne Paryża, chwali sprawność urzędów, zaznacza z ulgą, że życie kulturalne mimo niespójności wielu dzieł kultury z polityką równości nie zamarło, a w teatrach są znowu wystawiane dzieła stanowiące przedrewolucyjny dorobek Francuzów. Francuzi pozostali Francuzami, Paryż ma się dobrze, elastyczność, optymizm i zdolność zapominania czyni z nich naród pełen inteligentnej, radosnej energii, która działa w tworzywie każdej sytuacji politycznej, w każdym zdarzeniu historycznym, tworząc ruchliwą, dynamiczną, pełną lekkości konstrukcję, tak bardzo podobną do klimatu salonów przed Rewolucją. Te zaś Meister opisuje w ostatnim, długim rozdziale książki,  dając upust swojemu poczuciu utraty.



Zbigniew Ogonowski


Wartości moralne w systemie filozoficzno-religijnym socynian


Autor artykułu zaczyna od zaprezentowania jednego z kluczowych poglądów socynian, zgodnie z którym człowiek może w absolutnie wolny sposób dokonywać wyborów moralnych. Wartości moralne mają charakter absolutny i samoistny. Następnie omówione zostaje stanowisko samego Socyna. Zdaniem Socyna, każdy człowiek potrafi odróżnić dobro od zła i Bóg docenia prawość, nawet jeśli dana cnotliwa osoba w Niego nie wierzy. Mamy pewien głos wewnętrzny, naturalną moralność. Socyn wyjaśnia także, jak pogodzić pojęcie cnoty z pojęciem bezinteresowności. Dochodzi do wniosku, że to miłość do cnoty i chęć wcielenia w życie zasad moralnych Jezusa jest tym, co pcha ludzi do realizacji prawd zawartych w Ewangelii. Motyw nagrody pojawia się, aby komuś, kto wszedł na dobrą drogę, łatwiej było na niej wytrwać i aby wzmocnić jego wiarę w tę drogę. Zaprezentowane zostaje także stanowisko ucznia Socyna, Jana Crella. Porównuje on naukę o cnocie u filozofów antycznych z nauką o cnocie chrześcijańskiej. Stawia tezę, że lepsza jest nie do końca doskonała cnota u większej liczby ludzi niż doskonała u nielicznych. Na koniec następuje porównanie dwóch odmiennych koncepcji Boga. Zgodnie ze stanowiskiem socynian, władza Boga nad śmiertelnikami ma pewne wyraźne granice, sam Bóg jest zaś władcą absolutnym, ale też praworządnym i całkowicie obliczalnym.


Janusz Maciejewski

Rasa czy principium

O dziejach przemian formuły polskości w XIX i XX wieku


W swoim eseju Janusz Maciejewski podejmuje rozważania nad przemianami formuły Polski i Polaka w XIX i w znacznej części XX wieku. Omawia cztery najistotniejsze, istniejące do XIX stulecia znaczenia wspomnianych terminów. Autor porusza temat języka i religii jako istotnych elementów w tworzeniu się narodu polskiego. Dużo uwagi poświęca kształtowaniu się świadomości narodowej w poszczególnych warstwach społecznych. Analizuje znaczenie i działalność ruchów narodowych i asymilacyjnych, a także pozycję i sytuację Żydów w Polsce. W konkluzji zauważa, jak bardzo dla współczesnej formuły polskości istotna była wieloetniczność i wielokulturowość.


Wiktoria Śliwowska


Iwan Gagarin w świetle nieznanych materiałów III Oddziału Własnej Kancelarii JCMości oraz korespondencji osobistej


Autorka stawia sobie za cel przybliżenie czytelnikom postaci Iwana Gagarina (1814-1882), rosyjskiego myśliciela, znawcy poezji i sztuki, erudyty, wybitnego badacza dziejów katolicyzmu w Rosji, edytora i komentatora. Dokładnie przedstawia biografię Gagarina, opisuje usianą przeciwnościami losu drogę, jaką musiał przejść będąc konwertytą i propagatorem katolicyzmu we wrogo nastawionej do tego wyznania prawosławnej Rosji, zwraca uwagę na wszelkie niejasności w jego życiorysie, przywołuje głosy krytyków i sprzymierzeńców Gagarina, dotyczące jego szeroko pojętej pracy na rzecz rozwoju kultury, literatury i nauki, nie tylko rosyjskiej. Podkreśla rolę tego myśliciela w procesie kształtowania rosyjskiej świadomości intelektualnej, pisze też o ogromnym jego wkładzie w tworzenie tradycji myśli słowiańskiej.

Działalność umysłowa i społeczna Gagarina skupiała się wokół wątków religii, kultury, nauki, literatury, wiele miejsca i czasu poświęcił on w swoich pracach tematyce sytuacji społeczno-ekonomicznej ówczesnej Rosji, dostrzegając konieczność wprowadzenia zmian w systemie gospodarczym oraz społecznym. Gagarin krytykował politykę feudalnego wyzysku ludności Rosji i przewidywał nadejście ruchów rewolucyjnych.

Zdaniem autorki, niezwykle ważnym zadaniem jest dokładne opracowanie biografii, twórczości i bibliografii Iwana Gagarina.


Tadeusz Kowalik

Polska transformacja a nurty liberalne

Opinię publiczną przez długie lata karmiono polskimi sukcesami ekonomicznymi. Jest prawdą, że w ciągu ostatnich piętnastu lat stopa wzrostu PKB była dość wysoka, a stopa inflacji spadła do poziomu utrzymującego się w UE. Sukcesom tym jednak towarzyszy szereg negatywnych faktów i procesów niekorzystnie wyróżniających Polskę zarówno w UE, jak i w Europie Środkowej.

W perspektywie ekonomii porównawczej, polski ład społeczno-ekonomiczny cechują następujące zjawiska. Masowe i długotrwałe bezrobocie. Stopa zatrudnienia wynosi według kryteriów MBP zaledwie nieco ponad połowę ludności w wieku produkcyjnym. Duży zakres ubóstwa. W latach 1996-2005 liczba osób żyjących poniżej minimum egzystencji wzrosła niemal trzykrotnie, choć dochód narodowy wzrósł w tym czasie o jedną trzecią. Znajduje to także wyraz w dużej liczbie bezdomnych oraz niedożywionych, a nierzadko głodujących dzieci. Duże i rosnące rozpiętości płac i dochodów rodzą niebezpieczeństwo oligarchizacji demokracji. Dziewiętnastowieczne warunki pracy w nowym sektorze prywatnym. Zanik związków zawodowych niemal nieistniejących w sektorze prywatnym. Kryzys państwa opiekuńczego, którego erozja jest dalej posunięta niż w innych krajach Europy Środkowej. Prywatyzacyjna praktyka sprzeczna z wymogami dystrybutywnej sprawiedliwości.

Ten ład społeczno-ekonomiczny jest rezultatem konserwatywnej, neoliberalnej polityki, która w Polsce jest całkowicie bezzasadnie utożsamiana z liberalizmem w ogóle. Referat poświecony jest próbie rewindykacji tych nurtów liberalnych, które są otwarte na problematykę pełnego zatrudnienia, socjalnego bezpieczeństwa, demokracji właścicielskiej, egalitaryzmu i dystrybutywnej sprawiedliwości.


Juliusz Domański


Erazmianizm i reformacja w Polsce

Na przestrzeni XVI wieku recepcja myśli Erazma w Polsce bardzo się zmieniła. W szczególności jego poglądy religijne, pierwotnie nacechowane daleko posuniętą powściągliwością, przeobraziły się w jednoznacznie radykalne zapatrywania Braci Polskich. Niniejszy artykuł stanowi próbę charakterystyki obydwu stron, na przykładzie stosunku do Biblii Szymona Budnego. Ten działający w II połowie XVI wieku antytrynitarz, dokonując niezwykle krytycznego przekładu Pisma Świętego, szeroko korzystał z Erazmowych analiz. Jednakże wnioski, do jakich na ich podstawie dochodził, wysoce odbiegały od oryginalnych poglądów Erazma.

W końcowej części artykułu autor wskazuje, iż naszkicowane różnice w myśli religijnej Erazma oraz Braci Polskich wynikały między innymi z ogólnej tendencji do  uznawania tekstu świętego raczej za pośrednika niż za Wcielenie.


Barbara Szacka


Pamięć i tożsamość

Przyczynek do kwestii mód w naukach społecznych


W artykule zwraca się uwagę, że wzrastającą od końca ubiegłego wieku falę zainteresowań pamięcią zbiorowej przeszłości charakteryzuje koncentracja uwagi na związkach tej pamięci z tożsamością zbiorową, przy jednoczesnym zaniedbywaniu pytania o mechanizmy tego związku. Zadawanie jednych pytań i pomijanie innych potraktowano jako przykład mody w naukach społecznych. Podjęto próbę odpowiedzi na pytanie, dlaczego wyobrażenia o tym, co zdarzyło się w przeszłości, mają wpływ na poczucie związku jednostki ze zbiorowością i postrzeganie siebie jako jej członka. Wskazane zostają trzy sposoby działania pamięci przeszłości na rzecz tożsamości zbiorowej: po pierwsze, przez tworzenie świadomości wspólnego trwania w czasie; po drugie, jako narzędzia przekazu wspólnych wartości i wzorów zachowania (w pamięci zbiorowej postacie i wydarzenia historyczne zostają przekształcone w ich symbole); po trzecie, wskutek tego, że symbole te tworzą specyficzny „język" grupy, który staje się jednym z jej wyróżników, a umiejętność posługiwania się nim czyni osobnika pełnoprawnym jej członkiem i uświadamia mu jego odrębność od tych, którzy go nie znają i nie rozumieją.



Lech Szczucki


Dudycz i Beza

Trudna znajomość


Lech Szczucki zwięźle opisuje relacje między węgierskim szlachcicem Andrzejem Dudyczem, który jest tu główną postacią, oraz francuskim teologiem i reformatorem, następcą Kalwina, Teodorem Bezą. Zaczyna się ona w 1566 roku od przesłania przez Węgra pozdrowień Francuzowi. Kolejne lata przynoszą odstąpienie Dudycza, wcześniej biskupa, od wiary chrześcijańskiej. Jego postawa religijna staje się nieokreślona, ostrożnie balansuje on pomiędzy różnymi wyznaniami: „flirtuje" z kalwinizmem, interesuje się antytrynitaryzmem, a wręcz go broni - nie odwraca się jednak od Kościoła rzymskokatolickiego, szanuje i uznaje tegoż zalety. Szczucki opisuje tu człowieka szarpanego wątpliwościami, który wdaje się w listowny dyskurs z rzeczonym przywódcą genewskich reformatorów. Z początku były biskup jest życzliwy (1568), później jednak krytykuje protestantyzm (1570-1571) m.in. za nadmierne przywiązanie do kościelnych tradycji. Autor artykułu wspomina tu o liberalnym traktowaniu przez Dudycza spraw wyznaniowych oraz przeciwstawianiu się naukom o Trójcy Świętej (przy jednoczesnej rezerwie do kościelnej organizacji antytrynitaryzmu). Dwa istotne wydarzenia - ogłoszenie nowym królem Siedmiogrodu katolika Stefana Batorego oraz śmierć Zygmunta Augusta - powodują przerwanie korespondencyjnej polemiki między tytułowymi postaciami, Dudycz angażuje się w politykę. W 1577 roku, po wcześniejszym przemilczeniu kilku listów od Teodora Bezy, Węgier ponownie do niego pisze, otwierając następny rozdział w tej znajomości. Dudycz chce uniknąć sporów. Wzbudza co prawda kontrowersje np. swoimi pochwałami jezuitów, ale zależy mu na jawnej, bliskiej zażyłości z Bezą (jak i z innymi reformatorami). Jak zauważa Szczucki, chce on być wiarygodnym wobec Braci Czeskich podczas pobytu na Morawach. Historia tej szesnastowiecznej korespondencji kończy się bez zmian poglądów którejkolwiek ze stron. Jedynie Dudycz w liście do pewnego przyjaciela z 1583 roku żali się, iż „[...] dyskusje pro et contra w celu ćwiczenia umysłu przyniosły mu jednak szkodę, pozostawiły jakąś plamę, którą później ledwie zmył".



Edward M. Swiderski


Czy Brzozowski był „konstrukcjonistą"?

Próba współczesnego ujęcia „filozofii pracy" Stanisława Brzozowskiego


Brzozowski podjął kilka prób wyjaśnienia swojej koncepcji „filozofii pracy". Wąsko konceptualny stosunek do jego teorii dowodzi tego, że jest to mieszanina realistycznego i antyrealistycznego pojęcia czynu (dla którego inspiracją były prace wielu współczesnych mu myślicieli, nie tylko tych wywodzących się z kręgu myśli marksistowskiej). Chcąc rozwiązać niektóre z niejasności, proponuję czytać Brzozowskiego w duchu koncepcji stwarzania świata, czyli nominalistycznego konstruktywizmu Nelsona Goodmana. W tym ujęciu, praca staje się ekwiwalentem form symbolizowania. Fakt, że Brzozowski nie nadał swoim poglądom całkowitej spójności, może być częściowo wytłumaczony przez znamienny dlań „humanizm", to jest przez przywiązanie od idei, że ludzie realizują zadanie tworzenia sensownego świata, ugruntowując dzięki temu istnienie wartości.


Karol Sauerland

Twórczość Günthera Andersa w kontekście refleksji Hannah Arendt, Waltera Benjamina i Martina Heideggera


Autor przedstawia związki towarzyskie, poglądowe i filozoficzne między Güntherem Andersem a Hannah Arendt, Walterem Benjaminem i Martinem Heideggerem. Wszyscy, mimo swojego liberalnego światopoglądu, są konserwatywni w trosce o przyszłość ludzkości związaną z tragicznymi wydarzeniami XX wieku, rozwojem techniki i zmianą mentalności społeczeństwa. Anders zajmował się m.in. tematem tragedii w Czarnobylu, a także bomb atomowych i wodorowych i wiążącym się z nimi nieuniknionym samounicestwieniem świata. Arendt jest najbardziej optymistycznie nastawiona do przyszłości. W przeciwieństwie do Heideggerowskiego „bycia ku śmierci" i Andersowskiej wizji końca ludzkości, wyznaje ona filozofię życia, narodzin i nadziei. Nie da się jednak nie zauważać tego, że ludzkość jest zdolna do takich wydarzeń, jak Holokaust, zbrodnie Sowietów, krwawe rewolucje czy stosowanie bomby atomowej, a to budzi poważne obawy co do dalszych dziejów człowieka.


Bohdan Chwedeńczuk

Platon czy Machiavelli

Komu służy państwo?

Ustroje polityczne mają postać kontinuum. Na jego skrajach leżą - ustrój dobra wspólnego, czyli altruistyczny, oraz ustrój dobra władcy, czyli egoistyczny. Każdy z nich ma klasyka. Opis ustroju buduję więc ze zdań jego klasyka - Platona (Państwo) dla ustroju altruistycznego, Machiavellego (Książę) dla egoistycznego.

Wskazuję następnie różnice oraz podobieństwa między nimi. Kluczowa różnica jest w przybliżeniu taka, jak między zegarem a chmurą (korzystając z Popperowskiego przeciwstawienia) oraz między geometrią a pokerem, a łączy je dualizm władcy i podwładnego.

Ustroje ekstremalne nie istnieją w rzeczywistości fizycznej, a istnieją w pomyślanej. Dowodzę, że nie istnieją w świecie fizycznym, bo nie mogą, jest więc konieczne, że tam nie istnieją. Zauważam na koniec, że ustrój polityczny to hybryda platonizmu i machiavellizmu, nakładam pewien warunek na ten obiekt i korzystam z tej idei do lokalnej prognozy politycznej.


Marcin Kula


Refleksje nad ewolucją dystansu między ludźmi w dziejach


Autor przypatruje się dziejowemu procesowi rosnącej indywidualizacji i atomizacji ludzi. Zaczął się on w schyłku feudalizmu. Faszyzm był próbą odwrócenia procesu. Komunizm usiłował jednoczyć społeczeństwo pod egidą partii oraz przywódcy, ale jednocześnie je atomizował. Było wysoce charakterystyczne, że ludzie zbuntowali się właśnie pod hasłem „Solidarności". Idea, że solidarność utrzyma się po upadku komunizmu, okazała się wszakże mało realistyczna.


Andrzej Szahaj


Charles Taylor o wolności


Autor artykułu pisze o rozważaniach Charlesa Taylora, wychodzących od Berlinowskiego rozróżnienia między wolnością negatywną („wolnością od") i pozytywną („wolności do"). Taylor odrzuca pojęcie wolności negatywnej, twierdząc, że nie można jej pojąć bez wcześniejszej od niej koncepcji wolności pozytywnej. Wolność jest rozumiana jako zdolność do osiągnięcia określonych celów i dlatego wymaga pewnych wartościowań, po to aby wyznaczyć, jakie mają być ograniczenia zewnętrzne uniemożliwiające ich realizację. O podmiocie Taylor pisze, iż jest w pewnym sensie zdolny do oceniania swoich własnych pragnień i że ciągle dokonuje „mocnych ocen". Dlatego ważne jest usuwanie barier wewnętrznych podmiotu, aby mieć tylko „pragnienia autentyczne". Twierdzi jednak, że nikt nie potrafi ocenić, czy faktycznie sam ma takie pragnienia. Popadamy w sytuację, kiedy potrzebny jest doradca. Jednakże we współczesnym świecie nie jest już możliwe tworzenia jakiegoś „oficjalnego ciała", które by potrafiło nami kierować na właściwej ścieżce. Wolność w ujęciu Taylora - gdzie zakłada się, że tożsamość człowieka pokrywa się z tożsamością kultury, w której dorasta - powinna skłaniać do tego, by pomóc człowiekowi wejść na taką ścieżkę.

Andrzej Szahaj polemizuje z niektórymi wątkami koncepcji Taylora. Ujmuje wolność jako autoteliczną, a nie jako środek do celu. Krytykuje koncepcję podmiotu przezroczystego. Wskazuje na niespójność koncepcji doradcy, skoro nie wiadomo, czy doradca sam nie tkwi w fałszywej świadomości i czy podmiot uznający, że jego pragnienia są nieautentyczne, nie popada w fałszywą świadomość idąc za autorytetami.


Halina Floryńska


Naród jako byt metafizyczny

Celem artykułu jest zrekonstruowanie podstawowego zespołu poglądów, dotyczących istnienia narodowego i misji narodowej, ukonstytuowanego w pierwszych latach XX w., w klimacie „odrodzenia metafizyki" i „odrodzenia filozofii narodowej". Przedmiotem opisu jest twórczość pisarzy, których poglądy ukształtowały się ostatecznie w okresie modernizmu, chociaż w wielu wypadkach ich aktywność pisarska wykracza poza czasowe ramy Młodej Polski.


Andrzej de Lazari


Czym jest naród rosyjski?

O kategoriach narodu i narodowości rosyjskiej


W artykule omawiam historię kategorii narodowości w Rosji od romantyzmu, poprzez rzeczywistość radziecką do współczesności. Wyjaśniam, jak zmieniało się znaczenie pojęć: narod, prostoj narod, nacija, narodnost', prostonarodnost', nacionalnost' oraz jak obecnie w wielonarodowym państwie próbuje się na miejsce narodowości etnicznej (russkij narod-nacija) zbudować narodowość obywatelską (rossijskaja nacija).


Jan Skoczyński


Totalizm z neopogańskiej perspektywy polskiej


W tekście jest mowa o zjawisku totalizmu z pozycji mało znanego w Polsce, neopogańskiego ruchu Zadruga, którego jednym z ideologów był Jan Stachniuk (Stoigniew). Dla uwypuklenia złudzeń przedwojennej inteligencji, które żywiła ona wobec tego zjawiska, jego pomysły zestawiono ze złudzeniami chrześcijańskiego działacza gospodarczego i pisarza politycznego Feliksa Młynarskiego. Obu autorom - choć z odmiennych pozycji ideowych - przyświecała idea narodowego kolektywizmu.



Tadeusz Sławek


Na końcu świata

O filozofie jako byciu „między innymi"


Opierając się na lekturze tekstów walijskiego poety R.S. Thomasa esej stara się wykazać, że filozofowanie oznacza gotowość do zaakceptowania tego, co zakłóca bezpieczeństwo myślenia instrumentalnego, a co przywraca naszemu poznaniu pojęcie tajemnicy. „Dzikie zwierzę" Thomasa i Nietzschego, to właśnie owo „coś więcej" i „coś dalej" rozczepiające całkowicie zwarty dotąd horyzont epistemologiczny. Filozof jest uczonym będącym także „czymś/kimś innym" niż uczony, filozofia zajmuje się bowiem nasłuchiwaniem niepokoju skrytego w poznaniu naukowym. Dlatego też nie należy, jak uczeni opisani przez Nietzschego, do „duchowego stanu średniego" (geistige Mittelstande). „Nie jesteśmy uczonymi, jesteśmy czymś innym (etwas anderes); choć trudno i darmo, między innymi jesteśmy też uczeni". Kursywa, jaką stosuje autor Wiedzy radosnej pisząc sind, nie pozostawia wątpliwości: filozof, w przeciwieństwie do uczonego, który nie jest uczonym tylko „między innymi" (unter anderem), może powiedzieć o sobie, iż „jest czymś innym", a zaakcentowanie „jest" wynika ze swoistej fundamentalnej niewiedzy dotyczącej samego siebie. Nie jest to zwykła ignorancja, lecz specyficzna nie-wiedza (Un-wissenheit) ucząca, iż będąc tym, czym się jest, jest się zawsze „czymś innym". Dopiero ta świadomość pozwala zaakcentować „jest". Nie-wiedza filozofa polega na przeświadczeniu, że indywiduum nie wystarcza samo sobie. Nie tylko w sensie akcentującym społeczny wymiar życia jednostki, ale przede wszystkim jako wyraz odrzucenia możliwości któregokolwiek stanu, w jakim znajduje się indywiduum, jako ostatecznego stanu bytowego. Brzozowski tak właśnie rozumiał współczesny wymiar myśli Pascala, gdy pisał w Pamiętniku: „To jest punkt Pascalowski dzisiaj. Czy człowiek może sam sobie wystarczyć?".


Barbara Markiewicz


Co to znaczy myśleć realnie czyli o sytuacyjnym myśleniu Stanisława Brzozowskiego

W tekście tym czytelnikowi zostaje przybliżona postać Stanisława Brzozowskiego, a dokładniej specyfika jego myślenia realnego. Barbara Markiewicz przypisuje polskiemu filozofowi formę myślenia sytuacyjnego, to znaczy takiego, w którym myślenie wynika z sytuacji, ale i vice versa - myśl sytuację kreuje. Przykładów na taki sposób świadomego przyjmowania i wytwarzania zarazem rzeczywistości przez Brzozowskiego autorka poszukuje w jego Pamiętniku. Znajduje je ona między innymi w opisach kondycji filozofa w Polsce, opisach ogólnej sytuacji pisarza, a w szczególności pisarza-filozofa, rozważaniach dotyczących polityki i konstrukcji społecznych - to ostatnie jest głównym przedmiotem jej zainteresowania. Przywołuje też fragmenty Pamiętnika będące osobistymi wyrazami poczucia zagubienia Brzozowskiego w rzeczywistości kreowanej przez myśl, z którego wypływa w końcu „imperatyw realnego myślenia". On z kolei ma uratować i sytuacje, i myślenie, słowem - rzeczywistość. Jak pisze Markiewicz, Brzozowski ostatecznie, po dojściu do Pascalowskich antynomii, po „dekonstrukcji metanarracji", oswaja się ze swoją sytuacją i uświadamia sobie, że pozostaje mu już tylko ucieczka w modlitwę, jako „sferę, gdzie istnieją prawa i cele".


Danuta Ulicka


Jak został zrobiony termin „zrobiony"?

Na marginesie malarstwa analitycznego Pawła Fiłonowa


Artykuł, którego zasadniczym celem metodologicznym jest wprowadzenie do niemej historii idei zasad pracy filologa, wzoruje się na rosyjskiej hermeneutyce filologicznej i niemieckiej semantyce historycznej i zmierza do wypracowania projektu filologii kulturowej. Koncentruje się na jednym przypadku - na terminie sdiełannost', rozpowszechnionym w różnych dziedzinach rosyjskich studiów nad literaturą i sztuką od 1. dziesięciolecia XX wieku, dziś jednak wiązanym wyłącznie z futuryzmem i produktywizmem, a w teorii literatury - z rosyjską szkołą formalną. W rekonstrukcji założeń teoretycznych malarstwa Pawła Fiłonowa, które legły u podstaw jego twórczości artystycznej, pracy organizacyjnej i dydaktycznej, wykazuje, jak radykalnie odmienny sens od przyjmowanego dzisiaj nadawał on temu terminowi. Analizowany przypadek - jeden z serii podobnych - z jednej strony potwierdza powszechne prawo transformacji znaczenia pojęć funkcjonujących w historii intelektualnej, z drugiej zaś sygnalizuje, że proces ich redukcji rozszerzeń i przesunięć nie przebiegał bezinteresownie. Postulowana filologia kulturowa winna wydobywać jego ideologiczne cele zarówno w kontekście macierzystym, jak i w długim trwaniu.


Małgorzata Kowalska

Czy trzeba nam więcej agonu?

Ponowoczesna" refleksja o roli konfliktu w kapitalizmie i demokracji

W artykule analizuję propozycje Jean-François Lyotarda i Chantal Mouffe dotyczące miejsca i znaczenia konfliktu we współczesnym, „ponowoczesnym" społeczeństwie, w którym zasady współżycia określone są jednocześnie przez kapitalizm i liberalną demokrację. Wspólną cechą tych propozycji jest przekonanie, że mamy dziś do czynienia z hegemonią neoliberalnego kapitalizmu, legitymizowanego przez fałszywy konsensus, i że w tej sytuacji, w imię sprawiedliwości albo dla dobra demokracji, należy w ogóle odrzucić ideę społecznej zgody, a zrehabilitować pojęcie konfliktu. Rozważam te propozycje krytycznie, doceniając ich zalety diagnostyczne i polemiczne, ale kwestionując ich ogólną wartość filozoficzną i polityczną. Obie prowadzą bowiem ostatecznie do relatywizmu i do uznania konfliktu za wartość samoistną. Postuluję potrzebę wypracowania bardziej zrównoważonej dialektyki pluralizmu i uniwersalizmu, która pozwoliłaby odróżniać konflikty prawomocne i społecznie użyteczne od niepotrzebnych i szkodliwych.


Sławomir Mazurek


Eurobizancjum czyli kilka uwag na temat rosyjskiej myśli politycznej w XX wieku


Artykuł stanowi próbę odpowiedzi na najważniejsze pytania, dotyczące przyszłości Rosji oraz intencji jej przywódców. Autor próbuje rozwinąć tę kwestię konfrontując ze sobą idee wybitnych rosyjskich myślicieli politycznych: N. Trubieckoja, I.A. Iljina, A. Sołżenicyna, G. Fiedotowa, A. Zinowiewa. Prawie wszyscy z nich krytykują rosyjski ekspansjonizm i opowiadają się za rządami prawa. Utrzymują jednak, że Rosja może przetrwać tylko jako wielka potęga. Na koniec autor dochodzi do wniosku, że obywatele Rosji mają inne poczucie tożsamości niż obywatele państw Zachodu, lecz należą do tej samej rozległej grupy kulturowej. Dlatego też nie istnieją żadne niemożliwe do przezwyciężenia bariery dla przyszłych demokratycznych przemian w Rosji.


Marian Broda

Rosja i rosyjskość w kategoriach „duszy"

Archetypowe treści, ambiwalencje, paradoksy, problemy i wyzwania

Bardzo rozpowszechnionym, centralnym wręcz i szczególnie kultywowanym, we wspólnotowej tradycji i świadomości społecznej Rosjan określeniem, służącym uchwyceniu i wyrażeniu istoty rosyjskości i Rosji, pozostaje od dawna pojęcie „duszy". Jakby nie akcentować nieokreśloności i niepojętości, tajemniczości czy zagadkowości „rosyjskiej duszy", i analogicznie „duszy Rosji", już samo sformułowanie „dusza" nasycone jest bogatą, archetypową treścią. Pojmowanie rosyjskości i Rosji w kategoriach „duszy" pociąga zatem za sobą cały zespół, wielorakich, nie tylko intelektualnych, ale i społecznych, konsekwencji - ambiwalencji, sprzeczności, paradoksów, problemów i wyzwań. Uświadomienie sobie ich charakteru i nieprzypadkowości wydaje się ważne nie tylko dla badaczy i obserwatorów zewnętrznych, ale również dla samowiedzy osób, postrzegających, konceptualizujących i problematyzujących Rosję w formie „duszy" i „duszy świata".



Stanisław Gromadzki

Friedrich Nietzsche: prowokator czy moralista?


Retoryczna w dużej mierze wypowiedź Nietzschego nie jest, w sensie ścisłym, ani filozofią, ani literaturą, lecz wyrasta z ich przeobrażenia, tworząc nową jakość, swoistą konfigurację na nowo uformowanych elementów. W tym kontekście sens ma wykorzystanie takich formuł, jak „bycie prowokatorem" i „bycie moralistą", bez względu na ich proporcje, hierarchię, zakres funkcjonowania. Prowokacja wyrastać może z retorycznego charakteru tekstu Nietzschego, „bycie moralistą" stanowić w jakiejś mierze warunek jego istnienia i jego intencję. Moralistyka Nietzschego posiada jednak swoją specyfikę. Wyróżnia się na tle moralistyki europejskiej; tak jak ona nie daje się utożsamić z moralizatorstwem, nie jest też teorią moralności - ale wprowadza element immoralizmu i ze względu na swe uwikłanie w literacką formę wypowiedzi, podnosi rangę tego, co filozoficzne. Z kolei fakt „bycia prowokatorem" w przypadku Nietzschego oznacza pewną służebność wobec tendencji moralistycznej, a w każdym razie niedostateczną autonomię, bądź też „neutralną" funkcjonalizację, kiedy to prowokowanie trudno utożsamić z niecnymi intencjami: ma ono bowiem służyć jedynie oddziaływaniu na czytelnika, bez przesądzania o efekcie tego oddziaływania. Niejednoznaczność dzieła Nietzschego sprawia jednak, że nie sposób też wykluczyć negatywnego sensu prowokacji jako swego rodzaju zwodzenia. Rzecz w tym, że napięcie pomiędzy prowokacją a moralistyką, uwikłane w literacki wymiar dyskursu, samej wypowiedzi Nietzschego nadaje głęboki, filozoficzny sens moralistyki: wodzącej na manowce, uczącej mądrości i przestrzegającej przed zbłądzeniem.

Abstracts Drukuj Email

Jakob von Uexküll

Biology or Philosophy

This paper presents the key concept of Von Uexküll, viz. Umwelt: the world surrounding a living creature that projects sensory or perceptual signs outside itself. The author rejects the view that the living is to be considered as a random aggregate: the Bauplan, understood in a non-material fashion, underlies the living creates that are understood as subjects (agents). Biology studies the subject, and not just the object.


Ernst Mayr

Philosophical Foundations of Darwinism

Darwin was responsible for the replacement of a world view based on Christian dogma by a strictly secular world view. Furthermore, his writings led to the rejection of several previously dominant world views such as essentialism, finalism, determinism, and the suitability of Newtonian laws for the explanation of evolution. He replaced these refuted concepts with a number of new ones of wide-reaching importance, also outside of biology, such as biopopulation, natural selection, the importance of chance and contingency, the explanatory importance of the time factor (historical narratives), and the importance of the social group for the origin of ethics. Almost every component in modern man's belief system is somehow affected by one or another of Darwin's conceptual contributions. His opus as a whole is the foundation of a rapidly developing new philosophy of biology.


Aldona Pobojewska

New Biology of Jakob von Uexküll

Jakob von Uexküll (1864-1944) was active in biological sciences, broadly construed. However, during his lifetime, he was misunderstood and underappreciated. Some researchers considered him a reductionist who applies zoological notions to a human being. On such an account, the conditions of the human world sketched by this thinker seem only organic or biological. On the other hand, there are options that his views are a mixture of science, mysticism, and metaphysics, and many classify him as a vitalist. I reject such interpretations of Uexküll's views, and present my own Kantian interpretation of his conception, in which the notion of the subject plays the key role. The adequacy of my reading is underlined by the fact that I am able to present the views of this author as an original, coherent, and multilevel framework.


Stephen Jay Gould, Richard C. Lewontin

Spandrels of San Marco and Panglossian Paradigm: A Critique of Adaptationist Programme

An adaptationist programme has dominated evolutionary thought in England and the United States during the past 40 years. It is based on faith in the power of natural selection as an optimizing agent. It proceeds by breaking an organism into unitary ‘traits' and proposing an adaptive story for each considered separately. Trade-offs among competing selective demands exert the only brake upon perfection; non-optimality is thereby rendered as a result of adaptation as well. We criticize this approach and attempt to reassert a competing notion (long popular in continental Europe) that organisms must be analysed as integrated wholes, with Baupläne so constrained by phyletic heritage, pathways of development and general architecture that the constraints themselves become more interesting and more important in delimiting pathways of change than the selective force that may mediate change when it occurs. We fault the adaptationist programme for its failure to distinguish current utility from reasons for origin (male tyrannosaurs may have used their diminutive front legs to titillate female partners, but this will not explain why they got so small); for its unwillingness to consider alternatives to adaptive stories; for its reliance upon plausibility alone as a criterion for accepting speculative tales; and for its failure to consider adequately such competing themes as random fixation of alleles, production of non-adaptive structures by developmental correlation with selected features (allometry, pleiotropy, material compensation, mechanically forced correlation), the separability of adaptation and selection, multiple adaptive peaks, and current utility as an epiphenomenon of non-adaptive structures. We support Darwin's own pluralistic approach to identifying the agents of evolutionary change.


Radosław Gaczoł

Dispute between Richard Dawkins and Stephen Jay Gould over the Concept of the Selfish Gene

Disputes, debates, and polemics in evolutionary biology today are at least as strong as when Darwin questioned the invariability of the species. This article presents a selection of arguments that were part of the dispute between Stephen Jay Gould and Richard Dawkins over the concept of the selfish gene, a dispute which has attracted very little attention in Polish literature.

In the first part of the paper an explanation of the terms: replicator, gene and the survival vehicle is given. These terms are crucial for the understanding of Dawkins' concept of the selfish gene. The remaining part of the paper is devoted to genetic selection. Finally, an attempt to indicate some of the non-scientific misunderstandings that form the basis of the difference of views is also presented.


Ruth Garrett Millikan

Biofunctions: Two Paradigms

I will explore two notions of function apparently useful in biology, along with certain subvarieties. The first notion is that of ‘proper functions' as defined in my Language, Thought and Other Biological Categories. The second is the notion of functions described in Robert Cummins' well known paper Functional Analysis, which functions I will simply call ‘Cummins functions'. I will also discuss what I take to be two subspecies of Cummins functions, namely, ‘exaptations' and biologically useful ‘spandrels'. When I say that I will ‘explore' these various notions, nothing even remotely resembling conceptual analysis is intended. Rather, I will take the stipulative definition of ‘proper function' from my book and I will take Cummins' description of ‘functions' from ‘Functional Analysis', compare the biological phenomena that fit under these two definitions, inquire how determinate each of these notions is when applied to biological phenomena, discuss possible useful adjustments to tighten them up where needed, and propose a useful tightening up of Gould and Vrba's notion ‘exaptation'. That is, I will be exploring consequences and suggesting prescriptions for usage, rather than attempting descriptions of usage, for these various terms.


Peter Machamer, Lindley Darden, Carl F. Craver

Thinking about Mechanisms

The concept of mechanism is analyzed in terms of entities and activities, organized such that they are productive of regular changes. Examples show how mechanisms work in neurobiology and molecular biology. Thinking in terms of mechanisms provides a new framework for addressing many traditional philosophical issues: causality, laws, explanation, reduction, and scientific change.


Maciej Dombrowski

Emergentism in Biology - Joachim Metallmann's viewpoint

The article presents a study on emergence in biology by Joachim Metallmann, a pioneering work in Poland. The philosopher aimed at a reconciliation of the emergence of radical novelty with determinism, which he viewed as the basis of science. Metallmann assumed that as far as biology is concerned, we deal with the emergence of new laws; as for the hypothesis itself, he indicated the complementarity of its elements. He also pointed to the specificity of time understood by means of biology.

Dawid Lubiszewski

Collective Intelligence, Or What Can One Learn from Ants? 

At the Interface between Biology and Other Sciences

The study of global intelligent behavior arising out of local interactions both within a collective of agents and between the collective and its environment is called collective intelligence. This type of organization occurs in the absence of a central authority. The collective behavior is called intelligent because it looks as one - the self-organizing society of agents can solve different problems. One famous example of such behavior is stigmergy - the indirect communication via environment. The existence of such communication has been discovered in biology and is widely studied in artificial entities. However, despite of interest in this type of phenomena for sciences, the result of their studies has influenced also some philosophical assumptions concerning: emergence, intelligence, complexity and role of representations in actions. All four aspects are described in this paper.


Andrzej Stępnik

The Origin of the Genetic Code and the Chicken-Egg Dilemma

The article focuses on some problems connected with using the notion of information in molecular biology. Genes are universally considered as information carriers, which code proteins. A problem arose, analogous to chicken-egg dilemma. The information from the nucleic acids is meaningless without the translation machinery, but the specification for his machinery is itself coded in the nucleic acids. What was first: nucleic acids, which code information, or proteins, which are necessary to encode and use the information? In this context, it is very important to explain the origin of the genetic code. But the precise analysis demonstrates that all current solutions seem to be insufficient. The article shows possible explanations and considers potential data, which can shed a new light on discussed problems.


Robert Poczobut

From Extended Life to Extended Mind (Cognition)

The aim of the paper is to show how a moderate version of functionalism in philosophy of biology and philosophy of mind (so-called emergentist functionalism) leads to non-standard theories such as the theory of extended life, mind and cognition. In the first part of the paper, the author focuses on criticism of the substantive (dualistic and strongly reductionist) ontologies of life and mind. In the second part, the most influential arguments in favour of the conception of extended mind (cognition) are presented and analyzed. According to the author the extended view of the mind can productively reconfigure our thinking about the relationship between mind and world.


Marcin Jażyński

What the Body Thinks About?

In the debate over the most appropriate level of explanation of the mind, three positions stand out: the classical computer metaphor, the parallel distributed processing model and an attractive compromise hypothesis, situated somewhere in the middle. However, no matter which of them one adopts, one's solution is bound to err in an important respect, for they all ignore the influence of the body on cognition. If the conventional model consciously abstracts from purely physical characteristics of the hardware, on the part of connectionism the error looks like a sign of inconsistency. Mental processes, such as information-processing, reasoning, thinking, learning and perceiving, involve the body, the brain and their interactions with the environment. It is simply not the case that the mind can process information independently of the body, and an adequate psychological theory must take that into account. Thus, an accurate model of the mind, acknowledging the role of the body in cognition, ought to differ both from radical functionalism, which assumes that the mind works independently of the physical characteristics of its realizer, and from connectionism, which is too narrow, as it ignores physiological processes underlying the activities of the brain and the nervous system.


Paweł Gładziejewski

Culture, Nativism, and the Evolution of the Human Mind

Evolutionary psychology, as it is developed by authors such as Buss, Tooby, Cosmides or Pinker, has two philosophically important implications: (1) its modular conception of mental architecture is naturally committed to a nativist position with regards to the problem of the existence of innate knowledge; (2) it tends to emphasize the role of innate biological factors in determining human behavior and cognition, while at the same time it more or less implicitly marginalizes the relative role of cultural transmission. The aim of the article is to argue that there is, in fact, no natural connection between these two theses and a general idea that the architecture of the human mind has roots in human evolutionary history. The first part of the article presents and criticizes some of the main theses and assumptions of the "classical" evolutionary psychology. The second part of the article presents reasons to believe that the variation of adaptive problems during the evolution of Homo sapiens and its ancestors from the hominid lineage favored the emergence of a plastic mind that is crucially dependent on cultural informational resources. In the third part, three different conceptions of evolved cognitive underpinnings of cultural transmission are discussed.


Milena Z. Fisher

                                 Art from Perspective of Naturalist

The essay is an attempt to deal with a quite peculiar situation in contemporary aesthetics. On the one hand the humanistic approach to art theory further denies the universality of an aesthetic experience (Arthur C. Danto). On the other hand we observe very strong developments in the neuroaesthetics where the same universality of experience is a cornerstone of its paradigm. While both perspectives appear to be irreconcilable, another naturalistic approach to art gained momentum in contemporary discourse. Some philosophers try to apply the principles of Darwinism to a theory of art. One of the most prominent attempts is Denis Dutton's The Art Instinct where he claims that a spontaneous appearance of art and artistic behaviors everywhere across the globe and through human history suggests that they derive from a natural, innate source: a universal human psychology. Therefore, we should understand art in terms of adaptation (not a by-product of adaptation) and restart the whole inquiry of creating a coherent art theory. In that spirit we should reconsider the current outlook on the very notion of creativity (Dean Simonton) and look closer into the basis for a dichotomy between scientific and artistic paradigms. But most of all we should look at Art with even more scrutiny and deeper appreciation; in the process we might find out that artistic behavior is essential for our survival.

Eckart Voland

Aesthetic Preferences in the World of Artifacts -

Adaptations for the Evaluation of ‘Honest Signals'?

Adaptive interpretations of artificial aesthetics have previously been so dissatisfying, because they have sought utility where there is none, and thus failed to appropriately take the signal character of beauty into account. This paper explores the possibility of whether the functional logic of costly signaling theory could perhaps explain the evolution of aesthetics in the world of artifacts. There is some confirming evidence for this view. First of all: only what is costly is perceived as being beautiful. This applies, of course, only when taking the biological currency of costs into consideration, namely life effort. Whenever resources, vitality and time are spent, life and reproductive opportunities are being drawn upon and this triad of biological costs constitutes the beauty of artifacts.




This little tract from Corpus Hippocraticum, the authorship of which is usually denied to Hippocrates by hipercritical modern editors and commentators, alas, without giving any convincing and compelling arguments, contains the spiritual testament of the "Father of Medicine" for all future generations of adepts of "the most eminent of all arts".

The new Polish rendition of the original text is equipped with translator's notes, which include: (1) philological analysis of some Greek words and idioms and their Latin, English, German and French counterparts; (2) extracts from other ancient works, in which the reminiscences of Law are recognizable; (3) commentaries about selected philosophical questions.


Wojciech Wrotkowski


...    ...   ... (Pl., Ep. VII, 341 b7 - 342 a1)

Platonic Models and Summits of Philosophical Knowledge

in Giovanni Reale's Conception

The article presents succinct, and yet meticulous analysis of several audacious statements of one very influential historian of ancient philosophy, which refer to one passage, newly translated into Polish, from Plato's Seventh Epistle. The author tries to show, how disquieting may be the consequences of preferring the doctrine voiced in one of the modern Schools over original Greek texts.


Maciej Malicki 

On Searle's Nails: Analysis of the Composition

The paper is devoted to a reconstruction and critique of Searle's approach to the theory of mind, presented in his book The Rediscovery of the Mind. After a brief introduction to Searle's philosophical position, the author discusses a real life example showing that a complete explanation of even relatively simple physical phenomena may require calling upon a theory of a more general (that is, non-physical) nature. This is the vantage point one should take while analyzing Searle's views on the possibility of constructing a theory of the mind: physicalism with regard to mental states combined with a conviction that such a theory cannot be expressed only in physical terms.

In the sequel, arguments leading to a position according to which no satisfactory theory of mind can be of a purely physical nature are discussed. They involve the so called aspectuality of mental states. Surprisingly enough, Searle's own explanation of this phenomenon is extremely brief and rather doubtful. It seems that the line of reasoning that Searle presents lacks solid grounds.

A part of the paper is a discussion with the article Searle and his nails by Marcin Gokieli, dealing with a similar issue..

Streszczenia Drukuj Email

Jakob von Uexküll

Biologia lub fizjologia

Artykuł przedstawia kluczowe pojęcie von Uexkülla, czyli wokółświat (Umwelt): świat otaczający istotę żywą, która projektuje na zewnątrz siebie znaki zmysłowe czy też znaki postrzegania. Autor polemizuje z koncepcją, zgodnie z którą świat żywy można postrzegać jako bezplanowy: otóż plan budowy, rozumiany niematerialnie, tworzy istoty żywe rozumiane jako podmioty. Podmiot zatem, a nie przedmiot, jest w centrum zainteresowania biologii.


Ernst Mayr

Filozoficzne podstawy darwinizmu

Dzięki Darwinowi obraz świata oparty na dogmacie chrześcijańskim został zastąpiony przez obraz zupełnie świecki. Ponadto jego prace doprowadziły do odrzucenia kilku dominujących wcześniej poglądów na świat, takich jak esencjalizm, finalizm, determinizm i możliwość wyjaśniania ewolucji Newtonowskimi prawami. Zastąpił te obalone koncepcje wieloma nowymi ideami o bardzo szerokim znaczeniu, sięgającym również poza biologię, takimi jak populacja biologiczna, dobór naturalny, doniosłość przypadku i przygodności, eksplanacyjna rola czynnika czasu (narracje historyczne) oraz znaczenie grupy społecznej dla powstania etyki. Prawie każdy element systemu przekonań współczesnego człowieka jest jakoś uwarunkowany przez taką lub inną pojęciową zasługę Darwina. Jego dzieło w całości stanowi podstawę szybko rozwijającej się nowej filozofii biologii.


Aldona Pobojewska

Nowa biologia Jakoba Von Uexkülla

Jakob von Uexküll (1864-1944) działał twórczo na gruncie szeroko rozumianych nauk biologicznych. Nie był jednak zrozumiany i uznany za życia. Niektórzy badacze uważali go za redukcjonistę przenoszącego na człowieka rozwiązania przyjęte na użytek zoologii. Przy takim podejściu wskazane przez tego myśliciela uwarunkowania świata ludzkiego jawią się wyłącznie jako organiczne czy biologiczne. Zdarzają się jednak opinie, że jego koncepcja powstała z mieszaniny nauki, mistyki i metafizyki, a wielu kwalifikuje go jako witalistę. Przeciwstawiam się takiemu ujęciu poglądów Uexkülla i proponuję własną, dokonaną w duchu Kantowskim interpretację jego koncepcji, której osią czynię kategorię podmiotu. Trafność mojego podejścia wzmacnia fakt, iż udaje mi się przedstawić poglądy tego autora jako nowatorską, konsekwentną, wielopoziomową konstrukcję, zbudowaną na określonych założeniach.


Stephen Jay Gould, Richard C. Lewontin

Pendentywy w katedrze św. Marka a paradygmat Panglossa. Krytyka programu adaptacjonistycznego

Myśl ewolucyjną w Anglii i w Stanach Zjednoczonych w ciągu ostatnich 40 lat zdominował program adaptacjonistyczny. Opiera się on na wierze w siłę doboru naturalnego rozumianego jako czynnik optymalizujący. Polega zaś na dzieleniu organizmu na jednolite „cechy" i tworzy adaptacyjną opowieść dla każdej z nich rozważanej osobno. Kompromisy między konkurującymi z sobą wymogami doboru to jedyny hamulec doskonałości; nieoptymalność jest przez to również uznawana za efekt adaptacji. Krytykujemy to podejście i staramy się umocnić konkurencyjne przekonanie (powszechne od dawna w kontynentalnej Europie), że organizmy należy analizować jako integralne całości, z Baupläne ograniczonymi przez dziedzictwo filogenetyczne, ścieżki rozwoju i ogólną architekturę, tak że ograniczenia same odgrywają ciekawszą i ważniejszą rolę w wyznaczaniu dróg zmiany niż siła doboru, która może pośredniczyć w zmianie, gdy ta się przydarzy. Winimy program adaptacjonistyczny za niezdolność do odróżnienia aktualnej użyteczności od racji jej powstania (samce tyranozaura mogły używać swoich małych przednich odnóży do pobudzania partnerek; lecz to nie wyjaśnia, czemu były one takie małe); za niechęć rozważania alternatyw dla historii adaptacyjnych; za poleganie jedynie na prawdopodobieństwie, traktowanym jako kryterium akceptacji spekulatywnych opowiastek; i za niezdolność do właściwego rozważania takich konkurencyjnych tematów jak losowa fiksacja alleli, tworzenie nieadaptacyjnych struktur przez rozwijające się korelacje z wybranymi cechami (allometria, plejotropizm, materialna kompensacja, mechanicznie wymuszana korelacja), rozdzielność adaptacji i doboru, wielość optimów adaptacyjnych i bieżąca użyteczność jako epifenomen struktur nieadaptacyjnych. Bronimy pluralistycznego stanowiska Darwina w sprawie identyfikacji czynników zmiany ewolucyjnej.


Radosław Gaczoł

Spór Richarda Dawkinsa ze Stephenem Jayem Gouldem wokół teorii samolubnego genu

Dziś biologia ewolucyjna jest zanurzona w sporach, polemikach i debatach w nie mniejszym stopniu niż w czasach, kiedy to Darwin zakwestionował niezmienność gatunków. W niniejszym artykule przedstawię wybrane punkty sporu Richarda Dawkinsa ze Stephenem Jayem Gouldem wokół teorii samolubnego genu. Oceny różnic poglądów wspomnianych ewolucjonistów, prezentujących odmienne wizje ewolucji w polskiej literaturze przedmiotu wciąż brak.

Zacznę od wyjaśnienia pojęć replikatora, genu oraz maszyny przetrwania. Terminy te są kluczowe dla zrozumienia Dawkinsa koncepcji samolubnego genu. Dalszą część artykułu poświęcę już na kwestie związane z genetycznym selekcjonizmem. Postaram się również wskazać na źródła nieporozumień oraz na czynniki pozanaukowe kształtujące różnice poglądów.


Ruth Garrett Millikan

Funkcje biologiczne - dwa paradygmaty

Zbadam dwa pojęcia funkcji, które wydają się użyteczne w biologii, wraz z pewnymi podwariantami. Pierwsze pojęcie to pojęcie „funkcji właściwych" (proper functions), tak jak zostało ono zdefiniowane w mojej książce Language, Thought and Other Biological Categories. Drugim jest pojęcie funkcji opisane w dobrze znanym artykule Roberta Cumminsa Functional Analysis, które to funkcje będę nazywać po prostu „funkcjami Cumminsa". Omówię również to, co uważam za dwa podrodzaje funkcji Cumminsa, a mianowicie „egzaptacje" i biologicznie użyteczne „pendentywy". Kiedy stwierdzam, że „zbadam" te różne pojęcia, nie zamierzam przeprowadzać niczego, co choćby trochę przypominało analizę pojęciową. Zamiast tego przyjmę prowizoryczną definicję „funkcji właściwej" z LTOBC i opis „funkcji" podany przez Cumminsa w Functional Analysis. Porównam zjawiska biologiczne, które podpadają pod te dwie definicje, zbadam, jak zdefiniowane jest każde z tych pojęć, kiedy zastosuje się je do zjawisk biologicznych, omówię możliwe przydatne poprawki, by uściślić te definicje tam, gdzie to będzie potrzebne, i zaproponuję użyteczne uściślenie wprowadzonego przez Goulda i Vrbę pojęcia „egzaptacji". Oznacza to, że będę raczej badać konsekwencje i sugerować zalecenia do wykorzystania, zamiast pokusić się o opisy użycia tych różnych terminów.


Peter Machamer, Lindley Darden, Carl F. Craver

Myślenie w kategoriach mechanizmów

Analizujemy pojęcie mechanizmu w kategoriach przedmiotów i działań zorganizowanych w taki sposób, że zmiany zachodzące w danym układzie mają charakter prawidłowości. Funkcjonowanie mechanizmów w neurobiologii i biologii molekularnej zostało zilustrowane przykładami. Myślenie w kategoriach mechanizmów dostarcza ram dla nowego ujęcia wielu tradycyjnych zagadnień filozoficznych: przyczynowości, praw, wyjaśnienia, redukcji i zmiany w nauce.


Maciej Dombrowski

Emergentyzm w biologii - stanowisko Joachima Metallmanna

Artykuł dotyczy pionierskiego na gruncie polskim opracowania zagadnienia emergencji w biologii, którego autorem był Joachim Metallmann. Celem dociekań filozofa było pogodzenie faktu powstawania radykalnej nowości z determinizmem, który uznawał za niezbywalną podstawę nauki. Metallmann przyjął, że na gruncie biologii mamy do czynienia z wyłanianiem się nowych praw, w ramach samej hipotezy wskazywał na komplementarność jej składników. Wskazywał również na swoistość biologicznie rozumianego czasu.

Dawid Lubiszewski

Inteligencja zbiorowa czyli czego możemy nauczyć się od mrówek?
Na styku biologii z innymi dziedzinami nauki

Inteligencja zbiorowa to dziedzina badań, której przedmiotem jest globalne zachowanie pojawiające się na skutek lokalnych interakcji pomiędzy jednostkami i środowiskiem, w którym one przebywają. Organizacja zbiorowego zachowania ma miejsce bez udziału jednostki nadzorującej, to jest centralnego sterowania. Powstałe globalne zachowanie nazywane jest zachowaniem inteligentnym, gdyż wygląda ono na takie, którego realizacja wymaga jakiejś formy inteligencji, a samoorganizujące się społeczeństwo jednostek potrafi rozwiązywać różne problemy. Jednym z interesujących przykładów wyżej opisanego zjawiska jest stygmergia - czyli kolektywne zachowanie wynikające z pośredniej komunikacji pomiędzy istotami za pomocą środowiska. Mimo że wyżej wymienione badania prowadzone są w naukach ścisłych, ich wyniki mają również wpływ na filozofię, w szczególności na zagadnienia takie jak emergencja, inteligencja, złożoność i rolę reprezentacji w działaniu. Wszystkie cztery aspekty zostały omówione w niniejszym tekście.


Andrzej Stępnik

Geneza kodu genetycznego a dylemat jajka i kury

Artykuł koncentruje się wokół problemów związanych z użyciem w biologii molekularnej pojęcia informacji, w szczególności wokół zagadnienia genezy informacji biologicznej. Powszechnie uważa się geny za nośniki informacji, kodujące białka. Powstaje następujący problem, przypominający dylemat jajka i kury. Do powstania białek wymagana jest informacja genetyczna zawarta w kwasach nukleinowych, ale do jej odczytania, skopiowania i użycia potrzebne są białka. Co zatem było pierwsze: kwasy nukleinowe kodujące informacje czy molekularna maszyneria, niezbędna do jej wykorzystania? W omawianym kontekście jako kluczowe jawi się wyjaśnienie genezy kodu genetycznego, tj. przyporządkowania poszczególnym kodonom określonych aminokwasów. W artykule zaprezentowano współczesne próby rozwiązania wspomnianego dylematu i wyjaśnienia genezy informacji biologicznej. Analiza rozwiązań pokazuje, że są one niewystarczające. Dlatego też warto przyjąć pespektywę filozofii nauki, aby nakreślić możliwe rodzaje wyjaśnienia i rozważyć potencjalne wyniki badań, które mogłyby rzucić więcej światła na omawiane zagadnienia.


Robert Poczobut

Od rozszerzonego życia do rozszerzonego umysłu (poznania)

Celem artykułu jest pokazanie, w jaki sposób umiarkowana wersja funkcjonalizmu w filozofii biologii i filozofii umysłu (nazywana „funkcjonalizmem emergentystycznym") prowadzi do niestandardowych teorii, takich jak teoria rozszerzonego życia, umysłu i poznania. W części pierwszej autor skupia się na krytyce substantywnych (dualistycznych i silnie redukcjonistycznych) ontologii życia i umysłu. W części drugiej przedmiotem analizy są najbardziej wpływowe argumenty na rzecz koncepcji rozszerzonego umysłu (poznania). Zdaniem autora, koncepcja ta w sposób istotny zmienia dotychczasowe ujęcia relacji między umysłem i światem.


Marcin Jażyński

O czym myśli ciało?

W sporze o najlepszy poziom wyjaśniania umysłu główne role grają trzy stanowiska: tradycyjna metafora komputerowa, model równoległego, rozproszonego przetwarzania informacji i pociągająca hipoteza kompromisowa między nimi. Jednakże niezależnie od tego, które z tych wyjść wybierzemy, nasze rozwiązanie będzie obarczone pewnym błędem, strategie te bowiem ignorują wpływ ciała na przebieg i kształt procesów poznawczych. O ile w modelu konwencjonalnym świadomie pomija się charakter fizycznego realizatora umysłu, to w przypadku koneksjonizmu błąd ten wygląda na niekonsekwencję. Procesy umysłowe, takie jak szeroko pojęte przetwarzanie informacji, rozumowanie, myślenie, uczenie, spostrzeganie, przebiegają z udziałem ciała i mózgu w interakcji ze środowiskiem. Nie jest tak, że przetwarzanie informacji przez umysł może odbywać się niezależnie od ciała. Nie można zatem poprawnie opisywać procesów umysłowych abstrahując od jego udziału. Wobec tego adekwatny model umysłu wzbogacony o ujęcie funkcji ciała w procesach poznawczych powinien odróżniać się zarówno od modelu skrajnie funkcjonalistycznego, który zakłada realizację ludzkiego umysłu niezależnie od fizycznych cech jego realizatora, jak również od modelu metafory mózgowej, który z kolei wydaje się zbyt wąski, ponieważ pomija procesy fizjologiczne odpowiedzialne za działanie mózgu i układu nerwowego.


Paweł Gładziejewski

Kultura, wrodzoność i ewolucja ludzkiego umysłu

Psychologia ewolucyjna w takiej postaci, w jakiej jest ona rozwijana przez takich autorów, jak Buss, Tooby, Cosmides czy Pinker, niesie ze sobą dwa istotne wnioski o charakterze filozoficznym: (1) przyjmowana w niej modularna koncepcja architektury umysłu jest naturalnie związana z przyjęciem wyraźnie natywistycznego stanowiska w kwestii istnienia wiedzy wrodzonej; (2) w jej ramach podkreśla się rolę wrodzonych czynników biologicznych w określaniu ludzkiego działania i poznawania, bardziej lub mniej implicite marginalizując rolę transmisji kulturowej. Celem artykułu jest pokazanie, że nie istnieje żaden naturalny związek pomiędzy przyjęciem tych dwóch tez a ogólniejszą ideą, że architektura ludzkiego umysłu ma źródła ewolucyjne. Pierwsza część artykułu przedstawia oraz krytykuje główne tezy i założenia „klasycznej" psychologii ewolucyjnej. W części drugiej przedstawiona są racje za tezą, iż zmienność problemów adaptacyjnych, przed którymi stawali wcześni przedstawiciele Homo sapiens i ich hominidalni przodkowie doprowadziła do powstania plastycznego umysłu, którego działanie zależy w ogromnym stopniu od transmitowanych kulturowo zasobów informacyjnych. W części trzeciej zaś omówione są trzy koncepcje tego, jaką dokładnie postać przyjmować mogą powstałe ewolucyjnie kognitywne podstawy zdolności do transmisji kulturowej.


Milena Z. Fisher

O sztuce z punktu widzenia naturalisty

Esej jest próbą zmierzenia się z osobliwym stanem rzeczy we współczesnej estetyce. Z jednej strony jej nurt postoświeceniowy (tzw. estetyka humanistyczna) odchodzi coraz bardziej od koncepcji uniwersalności sztuki (Arthur C. Danto), z drugiej strony mamy do czynienia z gwałtownym rozwojem neuroestetyki, która podchodzi do zagadnień percepcji sztuki wykorzystując paradygmat neuronauki, gdzie założenie o uniwersalności doznań jest niezbywalne. Coraz częściej pojawiają się jednak głosy proponujące zupełnie nowe sposoby analizy działalności artystycznej. Jedną z nich jest ewolucjonistyczna koncepcja sztuki zaproponowana przez Denisa Duttona (The Art Instinct) - autor utrzymuje, że jako gatunek wyposażeni jesteśmy w instynkt sztuki, który jest uniwersalny dla wszystkich Homo sapiens. Sztuka może być pochodną i narzędziem doboru płciowego, pojawia się ona spontanicznie we wszystkich kulturach od początku dziejów, należy ją zatem rozumieć jako rodzaj odrębnej adaptacji (a nie jako produkt uboczny adaptacji). Wydaje się, że w tym świetle warto przypomnieć współczesne badania fenomenu kreatywności (Deana Simontona), zastanowić się nad lepszym zrozumieniem tego, co „artystyczne", i tego, co „naukowe" w naszej cywilizacji. O sztuce da się pomyśleć w naturalistyczny sposób - takie podejście otwiera nie tylko nowe perspektywy dla jej właściwego zrozumienia, ale również rehabilituje jej znaczenie w kontekście przetrwania naszego predestynowanego do twórczości gatunku.

Eckart Voland

Preferencje estetyczne w świecie artefaktów -

przystosowanie do osądu „uczciwych sygnałów"?

Dawniejsze adaptacyjne interpretacje estetyki sztucznych wytworów człowieka były bardzo niezadowalające, ponieważ poszukiwały one użyteczności tam, gdzie jej nie było, a wskutek tego niewłaściwie traktowały piękno, nie dostrzegając, że ma charakter sygnału. W artykule tym badam możliwość wyjaśnienia ewolucji osądu estetycznego w świecie sztucznych wytworów ludzkich przez funkcjonalną logikę teorii kosztownej sygnałów. Pewne świadectwa potwierdzają ten pogląd. Po pierwsze: jedynie to, co kosztowne, postrzega się jako piękne. Chodzi oczywiście o biologiczne znaczenie kosztów, czyli o wydatkowanie energii potrzebnej do życia. Kiedy zużywa się zasoby, siły witalne i czas, czerpie się z czasu życia, z możliwości reprodukcji, dlatego też ta triada kosztów biologicznych wyznacza ostateczną cenę cech biologicznych.




Niniejszy traktacik z Corpus Hippocraticum, autorstwa którego hiperkrytyczni wydawcy i komentatorzy nowożytni pozbawiają zwykle Hippokratesa, niestety, bez podawania przekonujących i nieodpartych argumentów, zawiera duchowy testament „Ojca Medycyny" dla wszystkich przyszłych pokoleń adeptów tej „najznakomitszej ze wszystkich sztuk".

Nowy polski przekład oryginalnego tekstu opatrzony został przypisami tłumacza, które obejmują: (1) filologiczną analizę niektórych słów i zwrotów greckich oraz ich łacińskich, angielskich, niemieckich i francuskich odpowiedników; (2) wyimki z innych dzieł starożytnych, w których rozpoznawalne są reminiscencje z Prawa; (3) komentarze dotyczące wybranych kwestii filozoficznych.


Wojciech Wrotkowski

...    ...   ... (Pl., Ep. VII, 341 b7 - 342 a1)

Platońskie modele i szczyty filozoficznego poznania w ujęciu Giovanniego Reale

Artykuł przedstawia lapidarną, a mimo to skrupulatną analizę kilku śmiałych stwierdzeń bardzo wpływowego historyka filozofii starożytnej, które dotyczą jednego, na nowo na język polski przetłumaczonego passusu z Listu VII Platona. Autor stara się pokazać, jak niepokojące mogą być konsekwencje przedkładania doktryny głoszonej w jednej ze współczesnych Szkół nad oryginalne teksty greckie.


Maciej Malicki

                               O gwoździach Searle'a. Analiza składu

Artykuł poświęcony jest w pierwszym rzędzie rekonstrukcji i krytyce głównej linii argumentacji Searle'a przedstawionej w książce Umysł na nowo odkryty. Po omówieniu ogólnych ram tego stanowiska, autor przedstawia przykład pokazujący, że pełne wyjaśnienie nawet stosunkowo prostych zjawisk o charakterze fizykalnym może wymagać odwołania się do teorii o bardziej ogólnym charakterze. W tym świetle należy patrzeć na dość specyficzne stanowisko zajmowane przez Searle'a: fizykalizm stanów mentalnych powiązany z przekonaniem o niemożności wyjaśnienia natury umysłu bez autonomicznej, niefizykalnej jego teorii.

Następnie poddane zostają krytycznej analizie powody, dla których, wedle Searle'a, teoria umysłu nie może mieć charakteru czysto fizykalnego. Wedle autora, argumenty przedstawione w Umyśle na nowo odkrytym, związane zasadniczo z tak zwaną aspektualnością świadomości, są zaskakująco lakoniczne i o wątpliwej sile przekonywania. Gmachowi Searle'owskiej argumentacji wydaje się brakować solidnego fundamentu.

Tekst ten jest jednocześnie polemiką z artykułem Marcina Gokieli O gwoździach Searle'a, opublikowanym w zbiorze Filozofia i nauki szczegółowe, Warszawa 2002.

«« start « poprz. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 nast. » koniec »»

Pozycje :: 19 - 27 z 184